Σπάνιο- Αθανάσιος Παναγιωτίδης Σε υμνούμεν πλ Α Κ. Πρίγγου, ο Άγγελος εβόα - Φωτίζου

Αντώνιος Τσαχαλίνας - «Των νομικών διδαγμάτων» Αθανασίου Παναγιωτίδη (καταγραφή Αστερίου Δεβρελή)

Στο παρακάτω βίντεο, ο αείμνηστος Αντώνιος Τσαχαλίνας, πρωτοψάλτης του Ι. Ν. Αγ. Κυρίλλου και Μεθοδίου Θεσσαλονίκης και ιδιαίτερος μαθητής του Αθανασίου Παναγιωτίδη κατά τη δεκαετία του 1980, ψάλλει το Δοξαστικό των Αίνων της Κυριακής προ της Χριστού Γεννήσεως «Τῶν νομικῶν διδαγμάτων ὁ σύλλογος...» σε ήχο πλάγιο του δ΄ και μέλος του διδασκάλου του.

 

Το παρατιθέμενο μουσικό κείμενο καταγράφηκε από τον κ. Αστέριο Δεβρελή το έτος 1957, μάλλον για τις ανάγκες ραδιοφωνικής εκπομπής του χορού του Παναγιωτίδη - είναι γνωστό πως κατά τα χρόνια εκείνα αποτελούσε τη γραφίδα του. Το αντέγραψα απαραλλάκτως, θα το βρείτε στο παρακάτω pdf. Μόνη διαφορά είναι ότι στα χειρόγραφα, για λόγους οικονομίας χρόνου, έβαζαν αγκύλες αντί για χρονικές αγωγές, σαν μεγάλα υφέν που έπιαναν όλους τους αντίστοιχους χαρακτήρες. Εν προκειμένω, ακολουθώντας συμβουλή του καταγράψαντος, χρησιμοποίησα τη σωστή παρασήμανση με χρονική αγωγή.

https://drive.google.com/file/d/10QEThmBYhpcHY_AN6Qi4wb432UyJ-rf-/view?usp=sharing 

 

 

Ο κ. Δεβρελής, έχοντας ασχοληθεί επί μακρόν με την τέχνη της μελοποιΐας, εξαίρει τη δεινότητα του Παναγιωτίδη φέροντας συχνά ως παράδειγμα τον τονισμό στη λέξη «Γέννησιν» στο μάθημα αυτό, καθώς η κεντρική εορτή που υμνογραφείται είναι τα Χριστούγεννα, αντί του τονισμού του «εμφανίζει» που, αν και αποτελεί το ρήμα της πρότασης, όμως εν προκειμένω δεν έχει κάποιο νοηματικό βάρος που να δικαιολογεί τον εκτενή τονισμό άλλων μελοποιών.

Η ηχογράφηση είναι στουντιακή και προέρχεται από κασέτα που έβγαλε ο αείμνηστος Αντώνιος Τσαχαλίνας με ύμνους Δωδεκαημέρου, η οποία έχει σαφές άρωμα Παναγιωτίδη - πλην κάποιων ψαλμικών στίχων στο τέλος που είναι του Χατζημάρκου. Παρακάτω επισυνάπτεται το εξώφυλλό της, μια απλή ασπρόμαυρη εκτύπωση των τίτλων πάνω σε λευκό γυαλιστερό χαρτονάκι.

Η ορθοφωνημένη, γλυκιά τοποθέτηση του Τσαχαλίνα δικαιολογείται από τη μουσική του διαδρομή: Υιός ιεροψάλτου, μέλος πολύτεκνης οικογένειας που έβγαλε κι άλλους ψάλτες. Υπήρξε θιασώτης της σχολής Σακελλαρίδη, έπειτα προσκολλήθηκε σε ακούσματα Χατζημάρκου για να κατασταλάξει στο στιβαρότερο και σχολαστικότερο ψαλτικό ύφος του Αθανασίου Παναγιωτίδη, κρατώντας ως προίκα ό,τι καλό απεκόμισε από τη μέχρι τότε πορεία του. Τον δάσκαλό του τίμησε σε διάφορες εκδηλώσεις, ψάλλοντας συνήθως το Κοινωνικό του σε ήχο α΄ μετά κρατήματος, αυτό που έψαλε ο Παναγιωτίδης στη γνωστή Πανήγυρη του Γενεθλίου του Τ. Προδρόμου στο Βαρθολομιό, το οποίο καταχώρισε και στην παραπάνω κασέτα.

Αθανάσιος Παναγιωτίδης - Ύμνοι Χριστουγέννων ραδιοφωνικής εκπομπής 1955 (παρτιτούρα)

Έχοντας ταυτοποιήσει τα μέλη της παρτιτούρας που ανέβηκε εδώ, διαπίστωσα πλέον τη σχέση του Αθανασίου Σκυλίτση, δασκάλου του πρώτου μου δασκάλου κ. Παύλου Κανλή, με το χορό του Αθανασίου Παναγιωτίδη. Έτσι αναζήτησα και άλλα μέλη σε χφφ των Αθ. Σκυλίτση, Παύλου και Δημητρίου Κανλή που να παραπέμπουν σε Παναγιωτίδη. Και βρήκα! Μια σειρά χειρογράφων του κ. Παύλου σε τετράδιο μεγέθους Α5 με μέλη αδήλου μελοποιού, σε θέσεις που έχουμε όμως ακούσει από τον Αθανάσιο Παναγιωτίδη. Περιελάμβαναν τα μέλη:

1. Απολυτίκιον «Η Γέννησίς σου»
2. Κάθισμα «Δεύτε ίδωμεν πιστοί»
3. Ιδιόμελον «Τα σύμπαντα σήμερον»
4. Στιχηρόν των Αίνων «Ευφραίνεσθε δίκαιοι».

Σε κάθε μέλος αναγραφόταν από κάτω η ημερομηνία: 26-12-56.

Αναζητώντας διασταύρωση των μελών, ανέτρεξα σε χειρόγραφα του κ. Δεβρελή. Βρήκα μεταξύ άλλων ύμνων των Χριστουγέννων κάποιους που έφεραν από πάνω τα αρχικά Α.Π. (=Αθανάσιος Παναγιωτίδης), είχαν κατά 99% την ίδια ορθογραφία (με 1-2 συνοπτικότερες γραφές της ανάλυσης που περιγράφεται στην αρχή του Επιτόμου Αναστασιματαρίου), αλλά και ισοκρατήματα, που πρώτη και μοναδική φορά έβλεπα σε χειρόγραφα του κ. Δεβρελή. Πλην των παραπάνω μελών, τα ίδια χαρακτηριστικά έφεραν και τα μέλη:
- Χριστὸς γεννᾶται, σύντομον
- Μάγοι καὶ Ποιμένες - Νεηγενές (με παράλληλη κίνηση ισοκρατημάτων, πρωτοφανές για χορωδία Παναγιωτίδη, που ήταν ζηλωτής του απλού ισοκρατήματος)
- Ἐπεσκέψατο ἡμᾶς
Σε κάποιο σημείο, μάλιστα, αποσαφήνιζε την ταυτότητα των μελών: «Μαθήματα Ραδιοφ. ἐκπομπῆς 1955». Ειρήσθω εν παρόδω ότι τα χρόνια εκείνα έκανε ο Παναγιωτίδης με το χορό του εκπομπές στο ραδιόφωνο της Θεσσαλονίκης σε εβδομαδιαία βάση. Τα μέλη τα κατέγραφε ο κ. Δεβρελής.

Στο παρακάτω αρχείο θα τα βρείτε αντεγραμμένα απαράλλακτα τα χειρόγραφα του κ. Κανλής με την προσθήκη των παραπάνω μαθημάτων και των ισοκρατημάτων της εκπομπής που διέσωσε ο κ. Δεβρελής. Η μόνη αλλαγή που έκανα είναι στο Απολυτίκιο, όπου στο «της δικαιοσύνης» τελείωνε με κλάσμα στο χειρόγραφο του κ. Δεβρελή, ενώ στου κ. Κανλή δεν είχε τέτοιο κλάσμα. Εκεί το διασταύρωσα με τη μεταγενέστερη χορωδιακή ηχογράφηση του 1963, όπου κάνουν κλάσμα, γι' αυτό και το διατήρησα. Γενικότερα, όπως θα διαπιστώσετε, οι θέσεις είναι απλούστερες από αυτές της ηχογραφήσεως του 1963.

https://drive.google.com/file/d/1zH4yH8JWFdofdCHn6j_KM5O_qfedrMiT/view?usp=sharing 

 

 

Αθανάσιος Παναγιωτίδης - Ύμνοι Χριστουγέννων (παρτιτούρα) - Θέατρο «Αλίκη» 29-12-1950

ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ «ΑΛΙΚΗ», 29 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1950

Στις 29 Δεκεμβρίου 1950, στο θέατρο «Αλίκη» της Αθήνας, έλαβε χώρα διάλεξη του λογοτέχνη Χρήστου Ντάλια (Μαλάκη) με θέμα «Οι Υμνογράφοι του Δωδεκαημέρου». Τη διάλεξη πλαισίωσε η «Βυζαντινή Χορωδία Θεσσαλονίκης» διευθύνοντος του Αθανασίου Παναγιωτίδη, τότε πρωτοψάλτου του Ι. Μητρ. Ναού Αγ. Γρηγορίου του Παλαμά.

Εμπρός, 29-12-1950 σελ. 2

 

Ελευθερία, 29-12-1950 σελ. 2

 

Εμπρός, 4-1-1951 σελ. 4

Το λογοτεχνικό περιοδικό «Μορφές», που ήταν αυτό που μεσολάβησε για τη συμμετοχή του χορού του Παναγιωτίδη, κάλυψε την εκδήλωση, καταγράφοντας τις ενθουσιώδεις αντιδράσεις των υψηλών θεατών της. Το σχετικό άρθρο αναδημοσιεύτηκε στο βιβλίο «Πηδάλιον - Μνήμες» (2016) του κ. Αστερίου Δεβρελή, ενώ μέρος του αναπαρήγαγε η εφημερίδα «Ιεροψαλτικός Τύπος» και αναρτήθηκε εδώ (ολόκληρη η σχετική σελίδα στο μήνυμα αυτό). Παρακάτω, παρατίθεται άμεσα από το περιοδικό «Μορφές», από εδώ:

 

https://drive.google.com/file/d/1Y0AFipadBze5SOk1rjpGYGF6zW4wC7gE/view?usp=sharing 

 

 

 

Στο παραπάνω κείμενο αναφέρονται τα ψαλθέντα μέλη:
α) Χριστός γεννάται

β) Εξεπλήττετο ο Ηρώδης

γ) Τι Σοι προσενέγκωμεν Χριστέ

δ) Συγκαταβαίνων ο Σωτήρ

ε) Το αληθινόν φως επεφάνη

 

Ενασχολούμενος με τον Παναγιωτίδη, είχα υπ' όψιν μου τα παραπάνω και θεωρούσα άπιαστο όνειρο να βρεθούν τα κείμενα αυτά. Και όμως, τίποτα δεν είναι αδύνατο αν θέλει ο Θεός!

Πρώτος μου δάσκαλος στην ψαλτική υπήρξε ο πρώην ψάλτης της ενορίας μου, ο κ. Παύλος Κανλής, μαθητής του Αθανασίου Σκυλίτση, μαθητή των Ψύχα και Κουτζουράδη. Πολλές φορές έβλεπα στο αναλόγιο παλαιά χειρόγραφα με ανέκδοτες μελοποιήσεις του Πρίγγου και άλλων παλαιών από τη γραφίδα του κ. Παύλου, του αειμνήστου αδελφού του, Δημητρίου, και του δασκάλου τους, Σκυλίτση, από τον οποίο και αντέγραφαν. Αυτά κάποια στιγμή σαρώθηκαν προς διάσωσιν και έτσι ήρθαν και στα χέρια μου. Ξαναξεφυλλίζοντάς τα πριν από κάποιους μήνες, πρόσεξα σε κάποια χειρόγραφα του Δημητρίου Κανλή, όπου δεν αναγραφόταν μελοποιός, ότι το μέλος παραπέμπει έντονα σε Παναγιωτίδη. Για το «Εξεπλήττετο ο Ηρώδης», αν και δεν το είχα βρει σε επίσημη μορφή, εντούτοις είχα μια αποτύπωσή του από το μακαριστό Θεόδωρο Γωγοβίτη και το μέλος ομοιάζει πολύ. Συνεχίζοντας το ξεφύλλισμα, πέτυχα «Το αληθινόν φως», πάλι σε γραμμές Παναγιωτίδη (η φράση «διά καταδύσεως» είναι χαρακτηριστική). Στη συνέχεια, πρόσεξα ότι στην επάνω αριστερή γωνία της πρώτης σελίδας κάθε μέλους υπήρχε αρίθμηση. Διατρέχοντας όλο το σαρωμένο αρχείο, βρήκα και άλλες σελίδες με αντίστοιχη μορφή αρίθμησης. Συγκλονισμένος διαπίστωσα πως η αρίθμηση ανταποκρίνεται στη σειρά των μελών της εν θέματι συναυλίας! Μάλιστα, στο «Εξεπλήττετο» αναγράφεται ημερομηνία 24/1/51, λίγες μέρες μετά την εκδήλωση. Η φωτογραφία του Σκυλίτση με το χορό του Παναγιωτίδη στο δημοσίευμα των «Μορφών», νομίζω πως λύνει κάθε ενδεχόμενη αμφιβολία για την ταυτότητα των κειμένων αυτών. Παρακάτω παραθέτω τα εν λόγω χειρόγραφα του αειμνήστου Δημητρίου Κανλή.

 

https://drive.google.com/file/d/1AMHesk_fWqThfdgarOKKH-7GqzdlSNTH/view?usp=sharing 

 

 

Ακολούθως, αναρτώ τα ίδια κείμενα δακτυλογραφημένα και ορθογραφικώς απεκατεστημένα στο μέτρο του δυνατού καθώς, όπως φαίνεται, ο άγνωστος καταγραφέας (ο Παναγιωτίδης δεν έγραφε ποτέ) δε γνώριζε καλή μουσική ορθογραφία και έχουν υπεισέλθει πολλά λαθάκια.

 

https://drive.google.com/file/d/1nmWNpG_J8W5rLjgAvo8qRLS02JeTX9NE/view?usp=sharing 

 

 

 

Σχόλια επί των μελών:
- Το «Χριστός γεννάται» ομοιάζει περισσότερο με της έντυπης παρτιτούρας αυτής παρά με της ηχογραφήσεως του 1963. Επιβεβαιώνεται για άλλη μια φορά αυτό που με πληροφόρησε ο κ. Δεβρελής ότι, όπως το είπε ο Παναγιωτίδης με το χορό του στην Αθήνα, δηλαδή χωρίς τις υψηλές θέσεις στα «γεννάται» και «εξ ουρανών», δεν το είχε πει ποτέ στη Θεσσαλονίκη.

- Το «Εξεπλήττετο ο Ηρώδης» καταγράφεται με παρόμοιες θέσεις («μέγα ην το δεινόν») από όλους τους Θεσσαλονικείς: Καραμάνη, Χρύσανθο και Ταλιαδώρο. Το παρόν κείμενο για το χορό του Παναγιωτίδη είναι η αρχαιότερη καταγραφή που βρήκα. Άλλωστε, νομίζω πως η σύλληψη της φράσης αυτής φωτογραφίζει τον Παναγιωτίδη. Αποδεικνύεται για άλλη μια φορά η σημαντικότητα της συμβολής του στη διαμόρφωση της παράδοσης της Θεσσαλονίκης.
- Στο μέλος «Το αληθινόν φως» και στη φράση «και υπέρ τους ουρανούς το νοούμενον», υπάρχει ένα σοβαρό λάθος παραλλαγής. Ενώ η λέξη «ουρανούς» αρχίζει όπως στη Βυζαντινή Συμφωνία και στην άλλη έντυπη πάρτα, εντούτοις καταλήγει στον Κε αντί για τον Δι. Η επόμενη λέξη, «το νοούμενον», αρχίζει με Πα-Βου αντί για Νη-Πα που έχουν τα άλλα έντυπα, αλλά το μέλος συνεχίζει την ίδια πορεία καταλήγοντας στον Βου αντί για τον Πα που αναγράφει. Αυτό που έγραψα στο κυρίως σώμα της δακτυλογράφησης είναι αυτό που έχουν και οι έντυπες πάρτες, δηλαδή άλλαξα την τρίφωνη ανάβαση σε δίφωνη. Όμως, βρήκα σε χειρόγραφα του Αντωνίου Ψύχα το ίδιο μέλος με άλλη διόρθωση: Το «ουρανούς» να καταλήγει στον Κε και «το νοούμενον» να αρχίζει με «Πα-Πα», δηλαδή να αλλάζει ο δεύτερος χαρακτήρας της φράσης «το νοούμενον» από ολίγον σε ίσον. Η εκδοχή αυτή συγκλίνει σ' αυτό μου είπε σχετικά ο κ. Δεβρελής, ότι η αρχική μορφή της κατάληξης ήταν στον Κε (δεν την πρόλαβε ο ίδιος) και ότι είχε γίνει ολόκληρη συζήτηση γι' αυτό, με τον Παναγιωτίδη να ισχυρίζεται πως ο Κε ήταν του Πρίγγου και ότι κάποια στιγμή το διόρθωσε, κάνοντας παρατήρηση στον Πρίγγο πως ο α' ήχος δεν έχει τέτοια κατάληξη. Προσωπικά πιστεύω πως, στη συγκεκριμένη πάρτα, το μέλος που υποννοείται είναι αυτό που ξέρουμε και από τα έντυπα, καθώς ευκολότερα κάνει κανείς λάθος στον προσδιορισμό μιας ανάβασης παρά γράφοντας ανάβαση αντί ταυτοφωνίας.

Σε κάθε περίπτωση, το κείμενο αποδεικνύεται αρχαιότερο της πάρτας αυτής, που έχει διορθωμένη (είτε λόγω λάθους παραλλαγής, είτε λόγω αλλαγής της μελοποίησης) την κατάληξη στον Δι. Αν συνυπολογίσουμε πως προηγήθηκε της γνωριμίας του Δεβρελή με τον Παναγιωτίδη (1954), μπορούμε πλέον να τη χρονολογήσουμε μεταξύ των ετών 1951-1953.

Ακολουθία εις το Γενέσιον της Θεοτόκου, Αθανασίου Παναγιωτίδη

Αναρτάται το μουσικό κείμενο της Ακολουθίας του Γενεσίου της Θεοτόκου κατ' απαγγελίαν του αειμνήστου Αθανασίου Παναγιωτίδη, σε παρασημαντική του κ. Αστερίου Δεβρελή. Τα μέλη καταγράφηκαν με αφορμή την κλήση του Παναγιωτίδη να ψάλλει με το χορό του στον εορτάζοντα Ιερό Ναό του Γενεσίου της Θεοτόκου Θεσσαλονίκης, γνωστού και ως «Παναγούδα», στη συμβολή των οδών Εγνατίας και Παλαιών Πατρών Γερμανού. Συγκεκριμένα, ο πρωτοψάλτης του Ναού τον προσκαλούσε για κάποια χρόνια επί τούτω. Η καταγραφή χρονολογείται στις 2 Σεπτεμβρίου 1954, λίγες μέρες, δηλαδή, προ της εορτής.

Στα μέλη συμπεριλαμβάνονται τα Ιδιόμελα των Εσπερίων που αντιστοιχούν στον α' χορό - καθώς αυτά χρειάστηκε να προετοιμάσει ο χορός. Στα κιτάπια του κ. Δεβρελή υπήρχαν και Απόστιχα, Απολυτίκια και το Ιδιόμελο στο Ν' Ψαλμό, ταυτίζονταν όμως απολύτως με αυτά της Πατριαρχικής Φόρμιγγος του Πρίγγου, οπότε προφανώς ελήφθησαν από εκεί.

Σχετικά με το Δοξαστικό των Αίνων, δεν είχε κάποια χρονολόγηση - η ημερομηνία έμπαινε μετά το Δοξαστικό των Εσπερίων. Το συγκεκριμένο μέλος το διασταύρωσα και με τρίτη πηγή, σύγχρονη της εποχής εκείνης.

Τα μέλη παρατίθενται αυτούσια, χωρίς καμία ορθογραφική αποκατάσταση.

https://drive.google.com/file/d/1azlY0eZSZqnU0-MAw20cZ1U--3EzD3Su/view?usp=sharing

Μια άγνωστη έντυπη παρτιτούρα χορωδίας του Αθανασίου Παναγιωτίδη

Δεν πέρασε πολύς καιρός που ο καλός μου φίλος Κώστας Πανουσάκης μου ζήτησε να συναντηθούμε για να μου δώσει κάτι. Όταν βρεθήκαμε, δεν πίστευα στα μάτια μου, μου δώρισε τεύχη από την πρώτη έκδοση του Δοξασταρίου του Πρίγγου. Όταν κάθισα να τα δω με την ησυχία μου, δοκίμασα δεύτερη έκπληξη, ακόμη πιο ανέλπιστη. Ένα εξώφυλλο περιέκλειε παχύτερο περιεχόμενο. Ήταν προφανές πως είχε δύο τεύχη μέσα. Το ένα ήταν οι σελίδες 17-32 του Δοξασταρίου. Το άλλο ήταν από το ίδιο τυπογραφείο, με αριθμημένες σελίδες 1-16, αλλά με τελείως άσχετο περιεχόμενο. Οι όμοιες διαστάσεις των φύλλων και η όμοια γραμματοσειρά είχαν μπερδέψει τον προκάτοχο των τευχών αυτών. Σε επόμενο τεύχος βρήκα και τη συνέχεια του πρώτου μέρους του παράξενου αυτού κειμένου, δηλαδή τις σελίδες 17-28.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Το φυλλάδιο περιλαμβάνει τα εξής μέλη:
- Εἰς πολλὰ ἔτη,    σελ. 1
- Χριστὸς γεννᾶται (Καταβασία)    σελ. 1
- Ἐπὶ τῶν ποταμῶν, Πολυέλεος Χουρμ. Χαρτοφύλακος    σελ. 2
- Πάντα χορηγεῖ    σελ. 4
- Χαίρετε λαοί    σελ. 5
- Ἔρραναν μῦρα    σελ.5
- Εἰς τὸ μνῆμα σὲ ἐπεζήτησεν    σελ. 6
- Ἑωθινὸν ΙΑ΄. Φανερῶν ἐαυτόν    σελ. 7
- Ψυχή μου, ψυχή μου    σελ. 9
- Ἑωθινὸν Ε΄. Ὦ τῶν σοφῶν σου    σελ. 10
- Ἤδη βάπτεται κάλαμος    σελ. 12
ΜΕΡΟΣ Βον
- Ἐρχόμενος ὁ Κύριος    σελ. 14
- Τί σοι προσενέγκωμεν Χριστέ
- Ἑωθινὸν Θ΄. Ὡς ἐπ΄ ἐσχάτων    σελ. 10
- Δοξολογία Ἰακώβου Πρωτοψάλτου, Ἦχος α΄ τετράφωνος    σελ. 19
- Τὸ ἀληθινὸν φῶς    σελ. 21
- Τὸν νυμφῶνα σου βλέπω    σελ. 22
- Ὅτε ἡ ἁμαρτωλός    σελ. 23
- Τροπάριον τῆς Κασσιανῆς, Κ. Πρίγγου    σελ. 24
Η 28η σελίδα αποτελεί οπισθόφυλλο και αναφέρει μόνο το τυπογραφείο του Χρήστου Νικολαΐδου, όπου τυπώθηκαν και τα άλλα δύο γνωστά έργα του Παναγιωτίδη.

ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ
Από τα μέλη συμπέρανα πως πρόκειται για πάρτα χορωδίας. Δυστυχώς, δεν υπάρχει προμετωπίδα για να ξέρουμε με σιγουριά περί τίνος πρόκειται. Από την ύλη και τις μουσικές θέσεις ταυτοποίησα τον χοράρχη, που δεν είναι άλλος από τον μέγιστο Αθανάσιο Παναγιωτίδη. Δεν ήταν, όμως, η Βυζαντινή Συμφωνία του 1955, της οποίας η πάρτα είναι γνωστή.
Τα κοινά μέλη με τη Βυζαντινή Συμφωνία είναι πολλά: «Πάντα χορηγεί», «Χαίρετε λαοί», «Εἰς τὀ μνῆμα σὲ ἐπεζήτησεν», «Ψυχή μου, ψυχή μου», «Ἤδη βάπτεται κάλαμος», «Ἐρχόμενος ὁ Κύριος», «Τί σοι προσενέγκωμεν Χριστέ», «Τὸ ἀληθινὸν φῶς», «Ὄτε ἡ ἁμαρτωλός».
Πλην της ταύτισης των μελών, που μαρτυρούν κορμό ρεπερτορίου της ίδιας χορωδίας, υπάρχει και ομοιότητα στις θέσεις. Και μόνο «Τὸ ἀληθινὸν φῶς» να ήταν κοινό, αρκούσε για να προδώσει τον χοράρχη, είναι πολύ χαρακτηριστικό. Η ορθογραφία, όμως, διαφέρει αρκετά. Στη Βυζαντινή Συμφωνία είναι αναλυτικότερη και με την προσθήκη αναπνοών, απόδειξη ότι αποτελεί μεταγενέστερη επεξεργασία.

ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ
Όπως έγραψα και παραπάνω, δεν υπάρχει προμετωπίδα, οπότε δε μπορούμε να εντοπίσουμε με ακρίβεια το έτος που δόθηκε η συναυλία. Έχει, όμως, σημασία να γίνει μια χρονολογική προσέγγιση στο πότε τυπώθηκε η πάρτα αυτή. Για το σκοπό αυτό μίλησα αρχικά με τον κ. Αστέριο Δεβρελή, που απετέλεσε την γραφίδα του Αθανασίου Παναγιωτίδη από το 1953 κ.ε. και που επιμελήθηκε την πάρτα της Βυζαντινής Συμφωνίας και το Επίτομον Αναστασιματάριον (1955). Στο τηλέφωνο ήταν κατηγορηματικός ότι δεν τύπωσε εκείνος άλλη πάρτα με τον Παναγιωτίδη και μου ζήτησε να τη δει. Με το που του την έδειξα, πριν ακόμη την ξεφυλλίσει, μου λέει: «Α, αυτό το ξέρω! Υπήρχε στο Σωματείο (σσ: ήταν κάποτε υπεύθυνος να ανοίγει τα γραφεία του Σωματείου). Το βρήκα εκεί. Ήταν ήδη διαλυμένο. Έγινε σίγουρα πριν γνωρίσω εγώ τον Παναγιωτίδη, δηλαδή πριν το 1953. Και γεννάται το ερώτημα· ποιος να του την κατέγραψε»; Ιδού η απορία...
Αναζητώντας περαιτέρω στοιχεία, εντόπισα χειρόγραφα παλαιών Θεσσαλονικέων με αντιγραφές μεμονωμένων μελών από την πάρτα αυτή χρονολογημένες από το 1952 - άρα μάλλον είχε ήδη τυπωθεί. Ψάχνοντας πληροφορίες για τη συναυλιακή δράση του Παναγιωτίδη, βρήκα την παρακάτω γενικότερη αναφορά του Παναγιώτη Αντωνέλλη στο έργο του «Η Βυζαντινή Εκκλησιαστική Μουσική», Αθήναι 1956:
«Ὁ ἐκλεκτός οὗτος καλλιτέχνης τῆς βυζαντινῆς μελῳδίας διηύθυνεν ἐπανειλημμένως πολυμελεῖς χορῳδίας ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς μετ' ἐξαιρετικῆς ἐπιτυχίας, τόσον ἐν Θεσ/κῃ ὅσον καὶ ἐν Ἀθήναις».
Επόμενος σταθμός στην αναζήτηση ήταν ο φίλος και πρ. πρόεδρος του Σωματείου Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης «Ιωάννης ο Δαμασκηνός» κ. Παναγιώτης Χοβαρδάς, που εκπονεί διδακτορικό σχετικό με την ψαλτική ιστορία της Θεσσαλονίκης. Μου ανέφερε πως βρήκε αναφορές για δύο συναυλίες του Παναγιωτίδη, τον Σεπτέμβριο του 1952 και τον Μάρτιο του 1953, οι οποίες όμως δεν έγιναν με το Σωματείο, καθώς ο Παναγιωτίδης ήταν σε διάσταση μ'αυτό και απείχε από τις εκδηλώσεις του από τον Μάρτιο του 1949 ως το 1955. Έψαξα όσο μπόρεσα, δυστυχώς δεν βρήκα κάποια πληροφορία στον τύπο της εποχής. Δεν έχω πλέον και τη χρονική άνεση να επισκεφτώ βιβλιοθήκες. Πάντως, αν χρονολογείται όντως στο διάστημα αυτό, το πιθανότερο είναι να πρόκειται για συναυλία του προσωπικού χορού του Παναγιωτίδη και όχι του Σωματείου.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ
- Το πιο αξιόλογο στοιχείο της πάρτας είναι, κατά τη γνώμη μου, η καταχώριση του αργοσυντόμου Τροπαρίου της Κασσιανής του Πρίγγου. Αν σκεφτούμε πως το μέλος τυπώθηκε το έτος 1953 στο 4ο τεύχος της Μεγάλης Εβδομάδας του, το πιθανότερο είναι πως η πρώτη έντυπη μορφή του μέλος είναι στην πάρτα αυτή. Μάλιστα, η ορθογραφία του ταυτίζεται με χειρόγραφο του Ψύχα του 1952 και ενδεχομένως να πρόκειται για την πρώτη μορφή του έργου.
- Το ίδιο συμβαίνει και για το «Ἤδη βάπτεται κάλαμος» του Ιακώβου Ναυπλιώτου, που εξέδωσε και ο ίδιος ο Πρίγγος. Όπως παρατήρησε ο φίλος Δημήτρης Σκρέκας, υπάρχουν λεπτομέρειες που δείχνουν πως η γνωστή ηχογράφηση του μέλους από τους Αθανάσιο Παναγιωτίδη, Αθανάσιο Καραμάνη, Χαρίλαο Ταλιαδώρο και Χρύσανθο Θεοδοσόπουλο γίνεται μέσα από την πάρτα αυτή.
- Το «Ὡς ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων» βρέθηκε σε αντίγραφα θιασωτών του Πρίγγου αποδιδόμενο στον Άρχοντα, χωρίς βέβαια αυτό να αποκλείει την καταγραφή ή διασκευή θέσεών του. Ρώτησα επ' αυτού τον Δεβρελή και, αφού μελέτησε το μέλος, μου είπε πως η θέση «χαρᾶς τοὺς Μαθητάς» που ανεβαίνει στον άνω Δι' ήταν ξεκάθαρα του Πρίγγου, ο Παναγιωτίδης δεν την συνήθιζε, ούτε την έβαλε στο Αναστασιματάριό του (αυτό δε σημαίνει ότι δεν την παρουσίασε χορωδιακά).
- Σχετικά με το αργό «Χριστὸς γεννᾶται», διασταυρώνεται πληροφορία που μου είχε πει στο παρελθόν ο κ. Δεβρελής πως ο Παναγιωτίδης δεν το έλεγε ποτέ όπως το παρουσίασε στη γνωστή χορωδιακή ηχογράφηση του 1963 στην ΕΡΑ, δηλαδή με χαμηλές θέσεις. Και στον Ναό, και στις ραδιοφωνικές χορωδίες στην Θεσσαλονίκη, και στη συναυλία αυτή όπως αποδεικνύεται, μεταχειριζόταν την ψηλή θέση στο «ἐξ οὐρανῶν». Μάλιστα, με το που του έδειξα το φυλλάδιο, άρχισε να το ψάλλει και μου είπε με χαρά πως έτσι το έλεγαν πάντα.

https://drive.google.com/file/d/1X23mnCRw2YNqFGzxa7EsxtOvUhJGj1SR/view?usp=sharing

Βυζαντινή Συμφωνία (Βασιλικό Θέατρο Θεσσαλονίκης - 15 Ιουνίου 1955)

ΟΙ ΠΑΡΤΙΤΟΥΡΕΣ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ

(ψηφιοποίηση: Ιωάννης Μπουλμπουτζής)

ΟΙ ΑΝΑΓΓΕΛΙΕΣ ΤΗΣ ΣΥΜΦΩΝΙΑΣ

ΣΤΟΝ ΑΠΟΗΧΟ ΤΗΣ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ 

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΚΑΙ ΧΟΡΑΡΧΟΥ

ΗΧΗΤΙΚΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΥΜΦΩΝΙΑ

 

 

Αστέριος Δεβρελής - «Κύριε, το παράλυτον», Αθ. Παναγιωτίδη

Κατά την προτροπή του κ. Αστερίου Δεβρελή, αναρτάται το Δοξαστικό της Κυριακής του Παραλύτου «Κύριε τον παράλυτον» με τη φωνή του.

Το μέλος, το οποίο ψάλλει εκ στήθους και γι' αυτό διαφέρει σε κάποιες λεπτομέρειες, είναι αυτό που κατέγραψε από τον Αθανάσιου Παναγιωτίδη στις 25-5-1956 προκειμένου να το ψάλλουν εν χορώ σε ραδιοφωνική εκπομπή, όπως έκαναν κάθε Κυριακή τα χρόνια εκείνα.

Η βάση του μέλους είναι η μελοποίηση του Κωνσταντίνου Πρίγγου.

Λόγω του ότι η φωτοτυπία του χειρογράφου δεν ήταν καθαρή, αλλά και κάποια σημεία έχρειζαν περαιτέρω επεξεργασίας*, το παρατιθέμενο κείμενο αποτελεί δακτυλογράφηση του αγαπητού φίλου Βασιλείου Μαυραγκάνου, τον οποίο και ευχαριστώ πολύ!

*Συγκεκριμένα, κάποιες συντομότερες χρονικές αγωγές παρασημαίνονταν πρόχειρα με αγκύλη πάνω από το μέλος, κάτι στο οποίο ο χορός ήταν εξοικειωμένος. Αυτές αντικαταστάθηκαν με γοργό ή με ταχύτερη χρονική αγωγή, ανάλογα με την περίπτωση. Ο ίδιος ο κ. Δεβρελής μου είπε να διορθώσω αυτά τα σημεία ώστε να είναι σωστό το κείμενο.

«Ψυχή μου, ψυχή μου» - Χορός Αθανασίου Παναγιωτίδη

Πρόκειται για το Κοντάκιο του Μεγάλου Κανόνος «Ψυχή μου, ψυχή μου» σε ήχο πλ. β' και μέλος αργό ειρμολογικό, όπως εκτελέστηκε στη Βυζαντινή Συμφωνία που έδωσε ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης στο Βασιλικό Θέατρο Θεσσαλονίκης στα 1955 με 40μελή χορό του Σωματείου Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης «Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός». Τα μουσικά κείμενα της εκδηλώσεως, τα οποία είχε καταγράψει ο κ. Αστέριος Δεβρελής, κυκλοφόρησαν σε έντυπο. Από εκεί παρατίθεται και το μουσικό κείμενο.

Δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη η λιτότητα του ισοκρατήματος, που παραμένει στο Δι ακόμη και όταν το μέλος κάνει καταλήξεις στο Βου. Ακόμη, η απαράμιλλη ομοιογένεια των 40 μελών του χορού, όπου υπάρχει απόλυτη ταύτιση μέχρι και στις μικρολεπτομέρειες των αναλύσεων των σημαδοφώνων, δείγμα της τελειομανίας του χοράρχου!

Αστέριος Δεβρελής - Χερουβικόν, Ήχ. δ', κατ' απαγγελίαν Αθ. Παναγιωτίδη

Πρόκειται για Χερουβικό που εγράφη κατ' απαγγελίαν του πρωτοψάλτου Αθανασίου Παναγιωτίδη από το μαθητή του Αστέριο Δεβρελή, ο οποίος και το ψάλλει στο βίντεο. Το χειρόγραφο κείμενο ανέβηκε από το Σύλλογο Ιεροψαλτών Χαλκιδικής στο σύνδεσμο αυτό, ενώ ανέβηκε και δακτυλογραφημένο στην ίδια ιστοσελίδα εδώ. Το ηχητικό αναρτήθηκε στο forum Ψαλτολόγιον εδώ.

Σχετικά με την πατρότητα του Χερουβικού, προβληματίστηκα αρκετά. Ο λόγος είναι ότι, καίτοι αποδίδεται στον Παναγιωτίδη, όλες οι θέσεις απαντώνται ατόφιες, και μάλιστα με την ίδια ορθογραφία, στα δύο Χερουβικά του δ' ήχου που εξέδωσε το 1955, δηλαδή ένα χρόνο νωρίτερα, ο Αθανάσιος Καραμάνης στη Λειτουργία του. Ρώτησα σχετικά τον κ. Δεβρελή και μου είπε ότι είναι μέλος του Κωνσταντίνου Πρίγγου, οι θέσεις είναι καθαρά δικές του (η αλήθεια είναι ότι οι περισσότερες απαντώνται παραλλαγμένες σε Χερουβικά του), αν και ο κ. Δεβρελής το κατέγραψε καθ' υπαγόρευσιν του Παναγιωτίδη, ήταν κατηγορηματικός σ' αυτό. Το ότι επρόκειτο για μέλος του Πρίγγου, το ανακάλυψε αργότερα. Ειδικά ο ζυγός και τα τρίσημα στο «μέριμναν», είναι καθαρά θέσεις Πρίγγου. Μάλιστα, έδωσα στο δάσκαλο ένα αντίγραφο του χειρογράφου (εκείνος δεν το είχε) και προσέθεσε ως υπότιτλο το όνομα του Πρίγγου και δίπλα στο όνομα του Παναγιωτίδη τη λέξη «απαγγελία».

Το πρωτότυπο ηχητικό το είχα στην ποιότητα που το ανήρτησα στο Ψαλτολόγιον. Για την παρούσα ανάρτηση, αφαίρεσα ελαφρώς το φύσημα και το βόμβο και το έδωσα σε ένα φίλο ψάλτη και ηχολήπτη να προσθέσει βάθος και ισοκρατήματα. Τον ευχαριστώ θερμότατα, το αποτέλεσμα προσωπικά με ικανοποιεί πλήρως!

Ὁ Παναγιωτίδης στην Ἀργολίδα

     Το παρακάτω κείμενο ανήκει στον κ. Αστέριο Δεβρελή, μαθητή του Αθανασίου Παναγιωτίδη, ο οποίος μου ζήτησε να αναρτηθεί στο Διαδίκτυο. Είναι συμπληρωματικό ως προς το βιβλίο του κ. Δεβρελή «Μορφές» (2015), όπου βιογραφείται λεπτομερώς ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης. Αναρτάται ως δηλωτικό της μαεστρίας του Παναγιωτίδη να προσαρμόζει το ύφος από ψάλσιμό του ανάλογα με το είδος της Ακολουθίας σε κατανυκτικό, ικετευτικό, δοξολογικό κλπ ώστε να δημιουργεί με περισσή επιτυχία την προσήκουσα ατμόσφαιρα.

Ὁ Παναγιωτίδης στην Ἀργολίδα

(ὑπὸ Ἀστερίου Δεβρελῆ)

    Κάλεσαν τὸν Παναγιωτίδη νὰ ψάλῃ στὴν Ἀργολίδα.
    Στὸν Ἑσπερινὸ «κελάηδησε τὸ ἀηδόνι μερακλήδικα», ἔψαλε καὶ ὅλους τοὺς στίχους τοῦ «Θεοτόκε Παρθένε» τοῦ Μπερεκέτου ἀπ' ἔξω, μὲ μία ἀναπνοή.
    Ἔμειναν ὅλοι ἐμβρόντητοι καὶ κατενθουσιασμένοι ἀπὸ τὸ ὡραῖο, γλυκύφθογγο καὶ πρωτάκουστο ψάλσιμό του.
    Μετὰ, στὸ δεῖπνο μὲ τὰ λουκούλλεια ἐδέσματα, οἱ παρευρισκόμενοι ψάλτες καὶ φιλόμουσοι τῆς περιοχῆς τὸν παρακάλεσαν καὶ τοὺς ἔψαλε καὶ διάφορα ἄλλα μαθήματα.
    Τὸ πρωΐ, μὲ τὸ πρῶτο χτύπημα τῆς καμπάνας ἔμπαινε ὁ Παναγιωτίδης στὸ Ναό. Ἔμεινε κατάπληκτος! Ὁ Ναὸς ἦταν κατάμεστος ἀπὸ κόσμο, μαυροφορεμένες γυναίκες καὶ ἄνδρες καὶ κρατοῦσαν γενικὰ τρία κεράκια!
    Ὁ ἐπίτροπος προσπάθησε μὲ δυσκολία νὰ κάνῃ χῶρο γιὰ νὰ περάσῃ καὶ νὰ φθάσῃ στὸ Ἀναλόγιο ὁ Παναγιωτίδης.
    Στὸ κέντρον τοῦ Ναοῦ ὑπῆρχε ἕνα μεγάλο μνημόσυνο μὲ τὴν φωτογραφία δίπλα ἑνὸς νεαροῦ.
    Κατάλαβε ὁ Παναγιωτίδης καὶ ἔβαλε σὲ ἐνεργεια ὅλα τὰ ἐγκεφαλικά του μέσα καὶ ἄρχισε νὰ ψάλλῃ ἁπαλὰ καὶ σύντομα.
    Κυριάρχησε τὸ πένθιμον καὶ κατανυκτικὸν ὕφος, ὡς ἐπιβάλετο...
    Στὸ τέλος ἔψαλε καὶ τὸ «Κοινωνικὸν» καὶ ἀμέσως μετὰ ἄρχισε νὰ ψάλλῃ τὸν «Ἄμωμον» ὅλον.
    Στὸ «Αἰωνία ἡ μνήμη» εἰς ἦχον πλ. α' καὶ α' (παθητικόν), στὸ πρόσωπο ὅλων κύλισε ἕνα δάκρυ γιὰ τὸν ἄδικο χαμὸ τοῦ παλληκαριοῦ.
    Τὰ ἔψαλλε χαμηλόφωνα μὲ τὴν προσήκουσα ἐμμελῆ ἀπαγγελία καὶ προφορὰ ὥστε νὰ ἀκούγονται εὐκρινῶς ἀκόμη καὶ τὰ βαθειὰ νοήματα τῶν Τροπαρίων τῆς Ἀκολουθίας.
    Ὅλα ἀπ' ἔξω, ἀκόμη καὶ τὸν «Ἀπόστολον», μὲ σώφρονα φωνὴν καὶ πένθιμον βλέμμα, ἐστραμμένον πρὸς τὸ Ἐκκλησίασμα, με μοναδικὸν σκοπὸν να τοὺς συγκινήσῃ ὅλους...
    Στὸ τέλος ὁ Παναγιωτίδης συλλυπήθηκε διὰ θερμῆς χειραψίας τοὺς γονεῖς τοῦ παιδιοῦ λέγοντάς τους ὅτι «ἐγὼ ἐκανα ὅ,τι ἦτο δυνατὸν γιὰ τὴν μνήμη τοῦ ἀδικοχαμένου γιοῦ σας γιὰ νὰ ἀναπαυθῇ ἡ ψυχή του ἐκεὶ ποὺ βρίσκεται, στὴν χορεία - συντροφιὰ τῶν Ἀγγέλων, καὶ σὲ σᾶς νὰ δώσω τὴν παρηγορίαν καὶ νὰ ἁπαλύνω τὸν μεγάλον πόνον σας γιὰ τὸν ἀδόκητον χαμὸν τοῦ ἀγαπημένου γιοῦ σας. Εὔχομαι νὰ εἶναι ἐλαφρό τὸ χῶμα ποὺ τὸν σκεπάζει»!
    Δίπλα στοὺς γονεῖς ἦταν ὁ λογιστὴς τῆς ἐπιχειρήσεως. Συγκινημένος ὁ πατέρας, ἔδωσε ἐντολὴν νὰ διπλασιασθῇ ἡ ἀμοιβὴ τοῦ Παναγιωτίδη γιὰ τὸ κατανυκτικὸ ψάλσιμό του καὶ γιὰ τὰ παρήγορα λόγια ποὺ τοῦ εἶπε. (Ὁ Παναγιωτίδης δὲν ἦταν μόνον γλυκύφθογγος Πρωτοψάλτης ἀλλὰ καὶ λογιώτατος ὁμιλητής).
    Σημειωτέον ὅτι οἱ ἐπίτροποι ποὺ κάλεσαν τὸν Παναγιωτίδη νὰ ψάλῃ, ἐπιμελῶς τοῦ ἀπέκρυψαν ὅτι τὸ πρωΐ εἰς τὴν Λειτουργίαν θὰ ἔψαλλε στὸ Μνημόσυνο διότι ἤθελαν νὰ τοὺς ψάλῃ ἀνεπηρέαστος πανηγυρικά καὶ μερακλήδικα στὸν Ἑσπερινὸ καὶ νὰ εὐχαριστηθοῦν, οὕτῳ καὶ ἐγένετο!!!

Αὑτὸς ἦταν ὁ Παναγιωτίδης: Μοναδικός -Ἀνεπανάληπτος.

Οἱ συνήθειες τοῦ Παναγιωτίδη

     Το παρακάτω κείμενο ανήκει στον κ. Αστέριο Δεβρελή, μαθητή του Αθανασίου Παναγιωτίδη, ο οποίος μου ζήτησε να αναρτηθεί στο Διαδίκτυο. Είναι συμπληρωματικό ως προς το βιβλίο του κ. Δεβρελή «Μορφές» (2015), όπου βιογραφείται λεπτομερώς ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης. Μια μικρή παρατήρηση δική μου είναι ότι ο Παναγιωτίδης δε μαθήτευσε στη Μεγάλη του Γένους Σχολή αλλά στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, όπως λέει και ο ίδιος σε συνέντευξή του. Το κείμενο αναρτάται όχι ως μομφή προς τους άλλους διδασκάλους, άλλωστε ο κ. Δεβρελής αφαίρεσε τα ονόματά τους πριν μου το δώσει για να το αναρτήσω, αλλά εις απάντησιν αυτών που ακόμη και σήμερα μέμφονται τον Παναγιωτίδη ως αγράμματο και μη μουσικώς κατηρτισμένο.

Μπουλμπουτζής Ιωάννης

 Οἱ συνήθειες τοῦ Παναγιωτίδη

(Πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς ἀληθείας)

    Ὁ Παναγιωτίδης ἦταν δεινὸς σκακιστής, ταβλαδόρος καὶ πρεφαδόρος. Καθημερινὰ σύχναζε στὴ λέσχη ὅπου ἐκεῖ τὸν εὕρισκαν στὸ τηλέφωνο οἱ ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα φιλόμουσοι καὶ τὸν καλοῦσαν νὰ ψάλλῃ στὶς διάφορες Πανηγύρεις.
    Σημειωτέον ὅτι τὰ τηλέφωνα στὴ Θεσσαλονίκη τότε ἦταν σπάνια.
    Περνοῦσε εὐχάριστα τὶς ὧρες του παρακολουθῶντας τὰ διάφορα παιχνίδια καὶ ἔκανε ὑποδείξεις στοὺς νέους παίκτες. Ὁ ἴδιος δὲν ἔπαιζε διότι δὲν διέθετε χρήματα. Τὰ οἰκονομικὰ τῆς οἰκογενείας του τὰ διαχειριζόταν ἡ σύζυγός του Αἰκατερίνα - διὰ εὐνοήτους λόγους - καὶ κάθε πρωΐ τοῦ ἔδιδε τὸ χαρτζιλίκι του γιὰ τὰ ἀτομικά του ἔξοδα.
    Ὅμως ὡρισμένες φορὲς ἔπαιζε γιὰ λογαριασμὸν ἄλλων ποὺ τὸν ἐμπιστεύονταν, ὡς δεινὸς παίκτης ποὺ ἦταν.
    Μὲ τοὺς ψάλτες, μαθητὲς καὶ φιλομούσους ἐρχόταν σὲ ἐπαφὴ μόνον στὶς Ἐκκλησίες ποὺ τὸν καλοῦσαν καὶ ἔψαλλε.
    Ἀντιθέτως, οἱ ἄλλοι μουσικοδιδάσκαλοι τῆς ἐποχῆς εἶχαν συνεργασία καὶ δίδασκαν στὰ φροντιστήρια καὶ ἔκαναν καὶ ἰδιωτικὰ μαθήματα μουσικῆς σὲ μαθητὰς καὶ ἔτσι εἶχαν καθημερινὴ ἐπαφὴ μὲ τοὺς καθηγητὰς καὶ ψάλτας. Ἀπὸ ζήλεια καὶ φόβο καθημερινὰ τὸν κατηγοροῦσαν καὶ ἔλεγαν στοὺς μαθητές τους ὅτι ὁ Παναγιωτίδης δὲν ξέρει νὰ ψάλλῃ, νὰ διαβάζῃ καὶ νὰ γράφῃ μουσική!
    Ἡ ἀπάντησις τοῦ Παναγιωτίδη πρὸς τοὺς κατηγόρους του, τοὺς ζηλόφθονες καὶ ἀγνώμονες, τοὺς πολλαπλῶς εὐεργετηθέντες ἀπὸ τοῦ ἰδίου, ἦταν:

• «Οὐδεὶς ἀσφαλέστερος ἐχθρὸς τοῦ εὐεργετηθέντος»
• Ὦ τῆς μωρίας αὐτῶν... μαζὶ μὲ τὸ μπόι τους μετροῦσαν καὶ τὴν σκιάν τους... ὑπερόπτες.

    Ἔλεγαν οἱ ψάλτες καὶ οἱ φιλόμουσοι γιὰ τὸν Παναγιωτίδη ποὺ τὸν ἄκουγαν ἀριστερὰ στὸν Πρίγγο στὴν Ὑπαπαντὴ καὶ στὶς Πανηγύρεις ποὺ ἔψαλλε, ὅτι ὅλους αὐτοὺς τοὺς ὑπερόπτες ποὺ τὸν κατηγοροῦν ψευδῶς τοὺς ἔχει ὅλους μέσα στὸ «τσεπάκι του» καὶ ὅτι, ἐὰν, εἶχε περισσότερη καθημερινὴ ἐπαφὴ μὲ τοὺς ψάλτες καὶ μαθητές, αὐτοὶ ποὺ τὸν κατηγοροῦσαν νυχθημερὸν θὰ ἀναγκάζονταν νὰ κάνουν ἄλλες δουλειὲς γιὰ νὰ ἐπιζήσουν...
    Ὁ Παναγιωτίδης ἦταν ὁ Πατριάρχης τῆς Βυζαντινῆς Μουσικῆς.
    Γεννήθηκε καὶ ἀνετράφη μέσα στὸ Πατριαρχεῖο, ὡς σπουδαστὴς στὴ Μεγάλη τοῦ Γένους Σχολὴ καὶ εἶχε Δάσκαλο τὸν Γ. Πρωγάκη καὶ τὸν Ἰάκωβο Ναυπλιώτη καὶ ἐπὶ 9 συνεχῆ ἔτη (9 - 18 ἐτῶν) ἦταν στὸ ἀναλόγιο τοῦ Πατριαρχικοῦ Ναοῦ.
    Ὁ Παναγιωτίδης μαζὶ μὲ τὸν Πρίγγο ἔφεραν τὸ «Πατριαρχικὸν ὕφος» στὴ Θεσσαλονίκη μας.
    Ὠφείλομεν ἐσαεὶ τιμὴ καὶ εὐγνωμοσύνη στοὺς ἀείμνηστους Αὐτοὺς Διδασκάλους Πρίγγο καὶ Παναγιωτίδη γιὰ ὅλα τὰ καλὰ καὶ ὠφέλιμα ποὺ προσέφεραν στὴν Μουσικὴ καὶ στὴν Κοινωνίαν μας.

αἰωνία Αὐτῶν ἡ μνήμη

Ὁ Γράφων
Ἀστέριος Δεβρελῆς
τουπίκλην Γαλατισταῖος

Θεσσαλονίκη
Πάσχα 2011

Εωθινόν η' - Χορός Αθανασίου Παναγιωτίδη

Πρόκειται για το η' Εωθινό Δοξαστικό «Τα της Μαρίας δάκρυα» σε ήχο πλ. δ' όπως εκτελέστηκε στη Βυζαντινή Συμφωνία που έδωσε ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης στο Βασιλικό Θέατρο Θεσσαλονίκης στα 1955 με 40μελή χορό του Σωματείου Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης «Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός». Τα μουσικά κείμενα της εκδηλώσεως, τα οποία είχε καταγράψει ο κ. Αστέριος Δεβρελής, κυκλοφόρησαν σε έντυπο. Από εκεί παρατίθεται και το μουσικό κείμενο.

Αστέριος Δεβρελής - «Των Αγίων Πατέρων ο χορός», Αθ. Παναγιωτίδη

Αναρτάται το Δοξαστικό των Αίνων των Κυριακών των Αγίων Πατέρων «Των Αγίων Πατέρων ο χορός» σε μελοποίηση Αθανασίου Παναγιωτίδη και εκτέλεση Αστερίου Δεβρελή. Η καταγραφή έγινε από τον ψάλλοντα για ραδιοφωνική εκπομπή του χορού του Παναγιωτίδη, στον οποίο συμμετείχε, και δεν είναι η μόνη εκδοχή του συνθέτου καθώς, αν και το παρουσίασαν πολλές χρονιές στο ραδιόφωνο, εντούτοις κάθε φορά η φαντασία του Παναγιωτίδη εισήγαγε και διαφορετικές θέσεις. Ο κ. Δεβρελής έχει αποδελτιώσει σε ένα κείμενο το Δοξαστικό αυτό με τις εναλλακτικές γραμμές, του οποίου ο βασικός κορμός χρονολογείται στα 1957. Από το κείμενο αυτό έγινε επιλογή για το βίντεο των γραμμών που ψάλλονται στην ηχογράφηση.

Η εγγραφή έλαβε χώρα στα μέσα της δεκαετίας του 1960, μάλλον εκτός εκκλησίας, και ισοκρατεί υποδειγματικά ο μακαριστός αριστερός του κ. Δεβρελή στον Άγ. Φανούριο Γρηγόριος Λαυρεντιάδης. Οφείλουμε να παρατηρήσουμε πως ο κ. Δεβρελής συνήθιζε να εκτελεί από στήθους, γι' αυτό και εμφανίζονται κάποιες μικροδιαφορές σε κάποια σημεία.

«Χριστός Ανέστη», μέλος αρχαίον

Πρόκειται για το αρχαίο μέλος του «Χριστός Ανέστη» κατ' εκτέλεσιν του εκ Κωνσταντινουπόλεως Πρωτοψάλτου Θεσσαλονίκης Αθανασίου Παναγιωτίδη (+1989) όπως απαθανατίστηκε σε ζωντανή ηχογράφηση Θείας Λειτουργίας, όπου το έψαλε κατά τη Μικρή Είσοδο. Το έψαλε εκ στήθους, όπως άλλωστε συνήθιζε, γι' αυτό και στο παρατιθέμενο κείμενο βλέπουμε μόνο το σκελετό του μέλους, ενώ σε κάποια σημεία διαφέρουν οι αναλύσεις και οι θέσεις αλλαγής των συλλαβών του ποιητικού κειμένου.

Το κείμενο παρατίθεται από το Β' τόμο της Μουσικής Συλλογής του Γεωργίου Πρωγάκη (1909), από τον οποίο διδάχτηκε ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης τα εγκύκλια μαθήματα της εκκλησιαστικής μας μουσικής κατά τη διάρκεια της φοίτησής του στην Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης το διάστημα 1923 - 1928.

Μπουλμπουτζής Ιωάννης

Δοξαστικόν Αποστίχων Αποκαθηλώσεως: «Σε τον αναβαλλόμενον το φως»

Πρόκειται για το Δοξαστικό των Αποστίχων του Εσπερινού της Αποκαθηλώσεως «Σε τον αναβαλλόμενον το φως» σε μία καταπληκτική ερμηνεία από τον εκ Κωνστατινουπόλεως Πρωτοψάλτη Θεσσαλονίκης Αθανάσιο Παναγιωτίδη (+1989).

Το κείμενο του μέλους που παρατίθεται αποτελεί καταγραφή του κ. Αστερίου Δεβρελή εκτελέσεως του Παναγιωτίδη μάλλον προγενέστερης της ηχογραφήσεως. Παρατίθεται, συνεπώς, προς πληρέστερη παρουσίαση της ερμηνευτικής δεινότητος του πρωτοψάλτου.

Η ηχογράφηση εικάζουμε πως πραγματοποιήθηκε από τον Κωνσταντίνο Λαντίκα και συμπεριλαμβάνεται στην 3η κασέτα της σειράς του Παναγιωτίδη.

Μπουλμπουτζής Ιωάννης

Δοξαστικόν Αίνων Αχράντων Παθών: «Εξέδυσάν με»

Πρόκειται για το Δοξαστικό των Αίνων της Μεγάλης Παρασκευής «Εξέδυσάν με τα ιμάτιά μου» σε μία καταπληκτική ερμηνεία από τον εκ Κωνσταντινουπόλεως Πρωτοψάλτη Θεσσαλονίκης Αθανάσιο Παναγιωτίδη (+1989).

Το κείμενο του μέλους που παρατίθεται προέρχεται από το φυλλάδιο με τα μουσικά κείμενα των μελών της Βυζαντινής Συμφωνίας που έδωσε το Σωματείο Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης «Ιωάννης ο Δαμασκηνός» στο Βασιλικό Θέατρο το έτος 1955 υπό τη διεύθυνση του Αθανασίου Παναγιωτίδη και αποτελεί επεξεργασία του χοράρχου πάνω στο κείμενο του Κωνσταντίνου Πρίγγου. Η καταγραφή των μελών της συναυλίας έγινε από τον κ. Αστέριο Δεβρελή.

Η ηχογράφηση είναι μεταγενέστερη, σίγουρα άνευ κειμένου, εντούτοις ταυτίζεται απολύτως με την καταγραφή! Εικάζουμε πως πραγματοποιήθηκε από τον Κωνσταντίνο Λαντίκα.

Οφείλω να πω πως εκ των υστέρων είδα πως και ο φίλος Νίκος Μάννης έκανε στο παρελθόν αντίστοιχο βίντεο και υπάρχει και στο blog. Εγώ όμως έφτιαξα λίγο τον ήχο και έκοψα το κείμενο σε επί μέρους καρτέλες.

Μπουλμπουτζής Ιωάννης

Αστέριος Δεβρελής - «Τη Υπερμάχω» αργόν, Αθ. Παναγιωτίδη

Αναρτάται το αρχαίο κλασικό μέλος του «Τη Υπερμάχω», ενός από τα καλύτερα μελωδήματα της εν γένει εκκλησιαστικής μας μελοποιΐας! Είναι δε ευτυχής συγκυρία να υπάρχει καταγραφή του τρόπου που το έψαλλε ο μέγας εκ Κωνσταντινουπόλεως Πρωτοψάλτης Θεσσαλονίκης Αθανάσιος Παναγιωτίδης! Την καταγραφή την έκανε ο μαθητής του Αστέριος Δεβρελής στα 1965, ο οποίος ψάλλει υποδειγματικά και στο βίντεο αυτό!

Παρατίθενται οι στίχοι του δεξιού χορού. Οι διαφορές του ψαλλομένου με το κείμενο είναι ελάχιστες. Εντούτοις υπάρχουν, καθώς ο δάσκαλος κατά την εκτέλεση έψαλε από το αρκετά συνοπτικότερο κείμενο του τόμου «Ακάθιστος Ύμνος». Για μεγαλύτερη πιστότητα προς το κείμενο του Παναγιωτίδη, έγινε σύζευξη δύο εκτελέσεων του κ. Δεβρελή που ήταν στην ίδια βάση και στον ίδιο χρόνο. Τις πρωτότυπες εγγραφές θα τις βρείτε εδώ. Κυρίως χρησιμοποιήθηκε η πρώτη εκτέλεση ως πιο εκφραστική και αποκαταστάθηκε σε κάποια τμήματα από τη δεύτερη. Ακόμη, ο δάσκαλος κάνει ψάλλοντας μια σύντμηση στο «εκ παντοίων με κινδύνων» στη λέξη «κινδύνων», εντούτοις το κείμενο παρατίθεται ανεπεξέργαστο για όποιον επιθυμεί να το κρατήσει.

Το μουσικό κείμενο προέρχεται από τον ανεξάρτητο τόμο του Εσπερινού που έχει ο δάσκαλος έτοιμο προς έκδοσιν από το 1987 και η υπογραφή του στο τέλος ελήφθη από χειρόγραφό του με το ίδιο μέλος.

Η ανάρτηση της ηχογραφήσεως και των κειμένων γίνονται με την άδειά του.

Τα μουσικά κείμενα του δεξιού χορού αναρτήθηκαν με την άδεια του δασκάλου στο forum «Ψαλτολόγιον» και ευκολία και τα βρείτε εδώ. Οι στίχοι του λαμπαδαρίου είναι όμοιοι καθ' όλα.

Αθανάσιος Παναγιωτίδης - «Ατενίσαι το όμμα», Ιακώβου Πρωτοψάλτου

 Πρόκειται για το Ιδιόμελο των Αποστίχων του Κατανυκτικού Εσπερινού της Γ' Κυριακής των Νηστειών «Ατενίσαι το όμμα» σε μελοποίηση Ιακώβου Πρωτοψάλτου και εκτέλεση του εκ Κωνσταντινουπόλεως Πρωτοψάλτου Θεσσαλονίκης Αθανασίου Παναγιωτίδη.

Για να ακούσουμε και να αξιολογήσουμε σωστά την παραπάνω εκτέλεση, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας τα εξής:
- Από τις αρχές της δεκαετίας του '60 ο εν λόγω Πρωτοψάλτης απώλεσε τη φωνή του. Έτσι, έψαλλε με μισή φωνή όποτε χρειαζόταν. Στα χρόνια αυτά ανήκει και η παρούσα εκτέλεση. Συνεπώς, δεν προσφέρεται για να κατανοήσουμε το φωνητικό του μεγαλείο. Όταν, όμως, εγκαταλείπει η φωνή, τότε επιστρατεύεται η τέχνη για να αποκαταστήσει την αξία του καλλιτέχνου! Και εδώ ο Παναγιωτίδης μας ξεδιπλώνει την εκτελεστική του δεινότητα στις ερμηνείες των σημαδοφώνων και στην έκφραση του λόγου! Προσωπικά, προτιμώ αυτό το ησυχαστικό ύφος του, που έχει την ιδιότητα να κατανύσσει, ενώ παράλληλα αναδεικνύει τις ποιοτικές λεπτομέρειες του μέλους!
- Ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης σπανίως μεταχειριζόταν βιβλίο, ακόμη και για το ποιητικό κείμενο. Γνώριζε, άλλωστε, άριστα το σύνολο της τρίτομης Μουσικής Συλλογής του Γεωργίου Πρωγάκη, καθώς και τα δύο βιβλία του Γεωργίου Ραιδεστηνού. Στο βίντεο ψάλλει εκ στήθους και αυτό τεκμαίρεται από πολλές εσωτερικές μαρτυρίες. Τέτοιες είναι η ελαφρά διαφοροποίηση στα σημεία αλλαγής των φθόγγων του ποιητικού κειμένου, χωρίς βέβαια να επηρεάζονται οι μουσικές θέσεις, και η κατάληξη του μέλους, που από λάθος τη συγχέει με αυτή του Ιδιομέλου «Χαλινούς». Το τελευταίο αυτό στοιχείο με προβλημάτισε στο αν θα έπρεπε να αναρτήσω το βίντεο ή αν εκθέτει τον ψάλλοντα. Με μια δεύτερη σκέψη, όμως, αποφάσισα πως κάθε άλλο παρά τον εκθέτει, αφού αποδεικνύει περίτρανα το γερό του μνημονικό, που διαφαίνεται στην απόδοση των λεπτομερειών ολοκλήρου του υπολοίπου μέλους, και στην ιδιαίτερη σιγουριά και άνεσή του στην εκτέλεση των μελών αυτών, για τα οποία ήταν και φημισμένος! Θα ήταν αμαρτία, άλλωστε, να παραμείνει μια τόσο διδακτική ερμηνεία στην αφάνεια!

Το κείμενο παρατίθεται από τον Α' τόμο της Μουσικής Συλλογής του Γεωργίου Πρωγάκη (1909), από τον οποίο διδάχτηκε ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης τα εγκύκλια μαθήματα της εκκλησιαστικής μας μουσικής κατά τη διάρκεια της φοίτησής του στην Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης το διάστημα 1923 - 1928.

Στο ήρεμο αυτό ψάλσιμο του Παναγιωτίδη μπορούμε να παρατηρήσουμε καλύτερα κάποια ομοιότητα στο γενικότερο ύφος του με αυτό άλλων μαθητών του Ναυπλιώτου, όπως ο Αλέξανδρος Μουτάογλου. Μας διασώζει εδώ ο φίλος Νίκος Μάννης μια ιστορία που αναδεικνύει την ομοιότητα αυτή, όπως και το μεγαλείο των δύο ανδρών στην εκτέλεση των Ιδιομέλων του Ιακώβου Πρωτοψάλτου:

«Ο Μουτάογλου ήταν πολύ καλός φίλος με τον Παναγιωτίδη με τον οποίο μάλιστα έχουν και πολλά κοινά στο ύφος λόγω της καταλυτικής επίδρασης του Ιακώβου στο ψάλσιμό τους.
Κάποτε ο Χατζημάρκος είχε κανονίσει μία συνεστίαση στην οποία παραβρέθηκαν και οι δύο φίλοι. Αφού τραγούδησαν κάποιοι και είπαν διάφορα λέει ο Χατζημάρκος στον Παναγιωτίδη να τους πει κάτι. Τότε ο Παναγιωτίδης γυρίζει στον Μουτάογλου και του λέει: "Αλεκάκι τί λες να πούμε το "Έλαμψεν η χάρις";".Και το είπαν οι δυο τους με μια φωνή ολόκληρο και τότε οι άλλοι σίγησαν και δεν ξαναέψαλλε τίποτα άλλο κανείς εκείνη τη μέρα...»

Χορός Δημ. Νεραντζή - «Το αληθινόν φως», Αθ. Παναγιωτίδη

Μία από τις καλύτερες μελοποιήσεις του Ιδιομέλου των Αίνων των Θεοφανείων «Το αληθινόν φως επεφάνη» ανήκει στο μελίρρυτο μακαριστό πρωτοψάλτη Αθανάσιο Παναγιωτίδη και καταγράφηκε εξ' αφορμής της «Βυζαντινής Συμφωνίας» που έδωσε με τη χορωδία του Σωματείου Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης «Αγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός» στο Βασιλικό Θέατρο Θεσ/νίκης τον Ιούνιο του 1955, εμπεριέχεται δε στο έντυπο φυλλάδιο που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά με τα μουσικά κείμενα της εν λόγω συναυλίας σε καταγραφή και επιμέλεια του κ. Αστερίου Δεβρελή, απ' όπου και παρατίθεται.

Εντυπωσιάζει η μελοποιητική πλαστικότητα του μέλους! Εκτός από την κλασική μελοποίηση του Εμμανουήλ Πρωτοψάλτου στη φράση «επίγειον το φαινόμενον», που καταλήγει στον κάτω Δι, αφού η γη είναι χαμηλά σε αντιδιαστολή με τον ουρανό που ακολουθεί, ο Παναγιωτίδης τονίζει έτι περισσότερο τη φράση «υπέρ τους ουρανούς», ανεβάζοντας το μέλος στα ουράνια και αναδεικνύοντας έτσι το ύψος των νοημάτων! Η φράση «το νοούμενον» λέγεται αργά, κατά τη μελοποίηση του Κωνσταντίνου Πρίγγου, δηλώνοντας την προσπάθεια του νοός να κατανοήσει τα ακατάληπτα μυστήρια! Και αργότερα, όμως, θα βάλει την πινελιά του ο Παναγιωτίδης, στη φράση «διά καταδύσεως», όπου όντως το μέλος κάνει κατάδυση στον κάτω Δι.

Αν και πρέπει σε ιδιωτικά αρχεία να σώζεται η «Βυζαντινή Συμφωνία» πλήρης, αφού τμήμα της έστειλε και ο Παναγιωτίδης στο Φραγκίσκο Μανιάτη, απ' όπου έχουν κάπως διαδοθεί στους φιλομούσους κάποια αποσπάσματά της, εντούτοις το μέλος αυτό παραμένει εξαιρετικά δυσεύρετο. Προς τούτο αναζητήθηκε για την ανάρτηση άλλη χορωδιακή εκτέλεση, αφού η καταγραφή του μέλους έγινε εξ' αρχής για χορό. Είναι ευτυχής η συγκυρία να έχει εκτελεστεί η παρούσα σύνθεση από το χορό του κ. Δημητρίου Νεραντζή, που ο Παναγιωτίδης θεωρούσε ως τον καλύτερο μαθητή του, κατά τη συναυλία μνήμης προς το δάσκαλό του που έδωσε στις 14-1-1991 στην αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός». Το μέλος παρατίθεται στην εκτέλεση αυτή.

Σημειωτέον πως ο κ. Νεραντζής έχει κάνει μία ελάχιστη διασκευή σε 2 αναλύσεις και έχει προσθέσει κάποιους χρόνους σε καταλήξεις, που δεν αλλοιώνουν όμως την αρχική σύνθεση, όπως βλέπουμε κι από την παράθεση. Ακόμη, παρατηρούμε πως η πρακτική του ισοκρατήματος του χορού του ακολουθεί πιστά τη συντηρητική γραμμή του Αθανασίου Παναγιωτίδη, κατά την οποία το ισοκράτημα παραμένει στη βάση του ήχου και μετακινείται μόνο σε επί μακρόν αλλαγές πενταχόρδου, εν προκειμένω κατεβαίνει μόνο στον κάτω Δι στις αντίστοιχες καταλήξεις. Επίσης, ακούγεται πιο σιγά από το μέλος ώστε να μην το καλύπτει και να αναδεικνύεται ο λόγος.

Καλή ακρόαση!