Αναρτάται το Δοξαστικό των Αίνων των Κυριακών των Αγίων Πατέρων «Των Αγίων Πατέρων ο χορός» σε μελοποίηση Αθανασίου Παναγιωτίδη και εκτέλεση Αστερίου Δεβρελή. Η καταγραφή έγινε από τον ψάλλοντα για ραδιοφωνική εκπομπή του χορού του Παναγιωτίδη, στον οποίο συμμετείχε, και δεν είναι η μόνη εκδοχή του συνθέτου καθώς, αν και το παρουσίασαν πολλές χρονιές στο ραδιόφωνο, εντούτοις κάθε φορά η φαντασία του Παναγιωτίδη εισήγαγε και διαφορετικές θέσεις. Ο κ. Δεβρελής έχει αποδελτιώσει σε ένα κείμενο το Δοξαστικό αυτό με τις εναλλακτικές γραμμές, του οποίου ο βασικός κορμός χρονολογείται στα 1957. Από το κείμενο αυτό έγινε επιλογή για το βίντεο των γραμμών που ψάλλονται στην ηχογράφηση.
Η εγγραφή έλαβε χώρα στα μέσα της δεκαετίας του 1960, μάλλον εκτός εκκλησίας, και ισοκρατεί υποδειγματικά ο μακαριστός αριστερός του κ. Δεβρελή στον Άγ. Φανούριο Γρηγόριος Λαυρεντιάδης. Οφείλουμε να παρατηρήσουμε πως ο κ. Δεβρελής συνήθιζε να εκτελεί από στήθους, γι' αυτό και εμφανίζονται κάποιες μικροδιαφορές σε κάποια σημεία.
Πρόκειται για το αρχαίο μέλος του «Χριστός Ανέστη» κατ' εκτέλεσιν του εκ
Κωνσταντινουπόλεως Πρωτοψάλτου Θεσσαλονίκης Αθανασίου Παναγιωτίδη
(+1989) όπως απαθανατίστηκε σε ζωντανή ηχογράφηση Θείας Λειτουργίας,
όπου το έψαλε κατά τη Μικρή Είσοδο. Το έψαλε εκ στήθους, όπως άλλωστε
συνήθιζε, γι' αυτό και στο παρατιθέμενο κείμενο βλέπουμε μόνο το σκελετό
του μέλους, ενώ σε κάποια σημεία διαφέρουν οι αναλύσεις και οι θέσεις
αλλαγής των συλλαβών του ποιητικού κειμένου.
Το κείμενο παρατίθεται από το Β' τόμο της Μουσικής Συλλογής του Γεωργίου
Πρωγάκη (1909), από τον οποίο διδάχτηκε ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης τα
εγκύκλια μαθήματα της εκκλησιαστικής μας μουσικής κατά τη διάρκεια της
φοίτησής του στην Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης το διάστημα 1923 -
1928.
Πρόκειται για το Δοξαστικό των Αποστίχων του Εσπερινού της Αποκαθηλώσεως «Σε τον αναβαλλόμενον το φως» σε μία καταπληκτική ερμηνεία από τον εκ Κωνστατινουπόλεως Πρωτοψάλτη Θεσσαλονίκης Αθανάσιο Παναγιωτίδη (+1989).
Το κείμενο του μέλους που παρατίθεται αποτελεί καταγραφή του κ. Αστερίου Δεβρελή εκτελέσεως του Παναγιωτίδη μάλλον προγενέστερης της ηχογραφήσεως. Παρατίθεται, συνεπώς, προς πληρέστερη παρουσίαση της ερμηνευτικής δεινότητος του πρωτοψάλτου.
Η ηχογράφηση εικάζουμε πως πραγματοποιήθηκε από τον Κωνσταντίνο Λαντίκα και συμπεριλαμβάνεται στην 3η κασέτα της σειράς του Παναγιωτίδη.
Πρόκειται για το Δοξαστικό των Αίνων της Μεγάλης Παρασκευής «Εξέδυσάν με
τα ιμάτιά μου» σε μία καταπληκτική ερμηνεία από τον εκ
Κωνσταντινουπόλεως Πρωτοψάλτη Θεσσαλονίκης Αθανάσιο Παναγιωτίδη (+1989).
Το κείμενο του μέλους που παρατίθεται προέρχεται από το φυλλάδιο με τα
μουσικά κείμενα των μελών της Βυζαντινής Συμφωνίας που έδωσε το Σωματείο
Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης «Ιωάννης ο Δαμασκηνός» στο Βασιλικό Θέατρο το
έτος 1955 υπό τη διεύθυνση του Αθανασίου Παναγιωτίδη και αποτελεί
επεξεργασία του χοράρχου πάνω στο κείμενο του Κωνσταντίνου Πρίγγου. Η
καταγραφή των μελών της συναυλίας έγινε από τον κ. Αστέριο Δεβρελή.
Η ηχογράφηση είναι μεταγενέστερη, σίγουρα άνευ κειμένου, εντούτοις
ταυτίζεται απολύτως με την καταγραφή! Εικάζουμε πως πραγματοποιήθηκε από
τον Κωνσταντίνο Λαντίκα.
Οφείλω να πω πως εκ των υστέρων είδα πως και ο φίλος Νίκος Μάννης έκανε
στο παρελθόν αντίστοιχο βίντεο και υπάρχει και στο blog. Εγώ όμως έφτιαξα λίγο τον ήχο και έκοψα
το κείμενο σε επί μέρους καρτέλες.
Αναρτάται το αρχαίο κλασικό μέλος του «Τη Υπερμάχω», ενός από τα
καλύτερα μελωδήματα της εν γένει εκκλησιαστικής μας μελοποιΐας! Είναι δε
ευτυχής συγκυρία να υπάρχει καταγραφή του τρόπου που το έψαλλε ο μέγας
εκ Κωνσταντινουπόλεως Πρωτοψάλτης Θεσσαλονίκης Αθανάσιος Παναγιωτίδης!
Την καταγραφή την έκανε ο μαθητής του Αστέριος Δεβρελής στα 1965, ο
οποίος ψάλλει υποδειγματικά και στο βίντεο αυτό!
Παρατίθενται οι στίχοι του δεξιού χορού. Οι διαφορές του ψαλλομένου με
το κείμενο είναι ελάχιστες. Εντούτοις υπάρχουν, καθώς ο δάσκαλος κατά
την εκτέλεση έψαλε από το αρκετά συνοπτικότερο κείμενο του τόμου
«Ακάθιστος Ύμνος». Για μεγαλύτερη πιστότητα προς το κείμενο του
Παναγιωτίδη, έγινε σύζευξη δύο εκτελέσεων του κ. Δεβρελή που ήταν στην
ίδια βάση και στον ίδιο χρόνο. Τις πρωτότυπες εγγραφές θα τις βρείτε εδώ.
Κυρίως χρησιμοποιήθηκε η πρώτη εκτέλεση ως πιο εκφραστική και
αποκαταστάθηκε σε κάποια τμήματα από τη δεύτερη. Ακόμη, ο δάσκαλος κάνει
ψάλλοντας μια σύντμηση στο «εκ παντοίων με κινδύνων» στη λέξη
«κινδύνων», εντούτοις το κείμενο παρατίθεται ανεπεξέργαστο για όποιον
επιθυμεί να το κρατήσει.
Το μουσικό κείμενο προέρχεται από τον ανεξάρτητο τόμο του Εσπερινού που
έχει ο δάσκαλος έτοιμο προς έκδοσιν από το 1987 και η υπογραφή του στο
τέλος ελήφθη από χειρόγραφό του με το ίδιο μέλος.
Η ανάρτηση της ηχογραφήσεως και των κειμένων γίνονται με την άδειά του.
Τα μουσικά κείμενα του δεξιού χορού αναρτήθηκαν με την άδεια του δασκάλου στο forum «Ψαλτολόγιον» και ευκολία και τα βρείτε εδώ. Οι στίχοι του λαμπαδαρίου είναι όμοιοι καθ' όλα.
Πρόκειται για το Ιδιόμελο των Αποστίχων του Κατανυκτικού Εσπερινού της Γ' Κυριακής των Νηστειών «Ατενίσαι το όμμα» σε μελοποίηση Ιακώβου Πρωτοψάλτου και εκτέλεση του εκ Κωνσταντινουπόλεως Πρωτοψάλτου Θεσσαλονίκης Αθανασίου Παναγιωτίδη.
Για να ακούσουμε και να αξιολογήσουμε σωστά την παραπάνω εκτέλεση, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας τα εξής:
- Από τις αρχές της δεκαετίας του '60 ο εν λόγω Πρωτοψάλτης απώλεσε τη φωνή του. Έτσι, έψαλλε με μισή φωνή όποτε χρειαζόταν. Στα χρόνια αυτά ανήκει και η παρούσα εκτέλεση. Συνεπώς, δεν προσφέρεται για να κατανοήσουμε το φωνητικό του μεγαλείο. Όταν, όμως, εγκαταλείπει η φωνή, τότε επιστρατεύεται η τέχνη για να αποκαταστήσει την αξία του καλλιτέχνου! Και εδώ ο Παναγιωτίδης μας ξεδιπλώνει την εκτελεστική του δεινότητα στις ερμηνείες των σημαδοφώνων και στην έκφραση του λόγου! Προσωπικά, προτιμώ αυτό το ησυχαστικό ύφος του, που έχει την ιδιότητα να κατανύσσει, ενώ παράλληλα αναδεικνύει τις ποιοτικές λεπτομέρειες του μέλους!
- Ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης σπανίως μεταχειριζόταν βιβλίο, ακόμη και για το ποιητικό κείμενο. Γνώριζε, άλλωστε, άριστα το σύνολο της τρίτομης Μουσικής Συλλογής του Γεωργίου Πρωγάκη, καθώς και τα δύο βιβλία του Γεωργίου Ραιδεστηνού. Στο βίντεο ψάλλει εκ στήθους και αυτό τεκμαίρεται από πολλές εσωτερικές μαρτυρίες. Τέτοιες είναι η ελαφρά διαφοροποίηση στα σημεία αλλαγής των φθόγγων του ποιητικού κειμένου, χωρίς βέβαια να επηρεάζονται οι μουσικές θέσεις, και η κατάληξη του μέλους, που από λάθος τη συγχέει με αυτή του Ιδιομέλου «Χαλινούς». Το τελευταίο αυτό στοιχείο με προβλημάτισε στο αν θα έπρεπε να αναρτήσω το βίντεο ή αν εκθέτει τον ψάλλοντα. Με μια δεύτερη σκέψη, όμως, αποφάσισα πως κάθε άλλο παρά τον εκθέτει, αφού αποδεικνύει περίτρανα το γερό του μνημονικό, που διαφαίνεται στην απόδοση των λεπτομερειών ολοκλήρου του υπολοίπου μέλους, και στην ιδιαίτερη σιγουριά και άνεσή του στην εκτέλεση των μελών αυτών, για τα οποία ήταν και φημισμένος! Θα ήταν αμαρτία, άλλωστε, να παραμείνει μια τόσο διδακτική ερμηνεία στην αφάνεια!
Το κείμενο παρατίθεται από τον Α' τόμο της Μουσικής Συλλογής του Γεωργίου Πρωγάκη (1909), από τον οποίο διδάχτηκε ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης τα εγκύκλια μαθήματα της εκκλησιαστικής μας μουσικής κατά τη διάρκεια της φοίτησής του στην Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης το διάστημα 1923 - 1928.
Στο ήρεμο αυτό ψάλσιμο του Παναγιωτίδη μπορούμε να παρατηρήσουμε καλύτερα κάποια ομοιότητα στο γενικότερο ύφος του με αυτό άλλων μαθητών του Ναυπλιώτου, όπως ο Αλέξανδρος Μουτάογλου. Μας διασώζει εδώ ο φίλος Νίκος Μάννης μια ιστορία που αναδεικνύει την ομοιότητα αυτή, όπως και το μεγαλείο των δύο ανδρών στην εκτέλεση των Ιδιομέλων του Ιακώβου Πρωτοψάλτου:
«Ο Μουτάογλου ήταν πολύ καλός φίλος με τον Παναγιωτίδη με τον οποίο
μάλιστα έχουν και πολλά κοινά στο ύφος λόγω της καταλυτικής επίδρασης
του Ιακώβου στο ψάλσιμό τους.
Κάποτε ο Χατζημάρκος είχε κανονίσει μία συνεστίαση στην οποία
παραβρέθηκαν και οι δύο φίλοι. Αφού τραγούδησαν κάποιοι και είπαν
διάφορα λέει ο Χατζημάρκος στον Παναγιωτίδη να τους πει κάτι. Τότε ο
Παναγιωτίδης γυρίζει στον Μουτάογλου και του λέει: "Αλεκάκι τί λες να
πούμε το "Έλαμψεν η χάρις";".Και το είπαν οι δυο τους με μια φωνή
ολόκληρο και τότε οι άλλοι σίγησαν και δεν ξαναέψαλλε τίποτα άλλο κανείς
εκείνη τη μέρα...»
Μία από τις καλύτερες μελοποιήσεις του Ιδιομέλου των Αίνων των Θεοφανείων «Το αληθινόν φως επεφάνη» ανήκει στο μελίρρυτο μακαριστό πρωτοψάλτη Αθανάσιο Παναγιωτίδη και καταγράφηκε εξ' αφορμής της «Βυζαντινής Συμφωνίας» που έδωσε με τη χορωδία του Σωματείου Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης «Αγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός» στο Βασιλικό Θέατρο Θεσ/νίκης τον Ιούνιο του 1955, εμπεριέχεται δε στο έντυπο φυλλάδιο που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά με τα μουσικά κείμενα της εν λόγω συναυλίας σε καταγραφή και επιμέλεια του κ. Αστερίου Δεβρελή, απ' όπου και παρατίθεται.
Εντυπωσιάζει η μελοποιητική πλαστικότητα του μέλους! Εκτός από την κλασική μελοποίηση του Εμμανουήλ Πρωτοψάλτου στη φράση «επίγειον το φαινόμενον», που καταλήγει στον κάτω Δι, αφού η γη είναι χαμηλά σε αντιδιαστολή με τον ουρανό που ακολουθεί, ο Παναγιωτίδης τονίζει έτι περισσότερο τη φράση «υπέρ τους ουρανούς», ανεβάζοντας το μέλος στα ουράνια και αναδεικνύοντας έτσι το ύψος των νοημάτων! Η φράση «το νοούμενον» λέγεται αργά, κατά τη μελοποίηση του Κωνσταντίνου Πρίγγου, δηλώνοντας την προσπάθεια του νοός να κατανοήσει τα ακατάληπτα μυστήρια! Και αργότερα, όμως, θα βάλει την πινελιά του ο Παναγιωτίδης, στη φράση «διά καταδύσεως», όπου όντως το μέλος κάνει κατάδυση στον κάτω Δι.
Αν και πρέπει σε ιδιωτικά αρχεία να σώζεται η «Βυζαντινή Συμφωνία» πλήρης, αφού τμήμα της έστειλε και ο Παναγιωτίδης στο Φραγκίσκο Μανιάτη, απ' όπου έχουν κάπως διαδοθεί στους φιλομούσους κάποια αποσπάσματά της, εντούτοις το μέλος αυτό παραμένει εξαιρετικά δυσεύρετο. Προς τούτο αναζητήθηκε για την ανάρτηση άλλη χορωδιακή εκτέλεση, αφού η καταγραφή του μέλους έγινε εξ' αρχής για χορό. Είναι ευτυχής η συγκυρία να έχει εκτελεστεί η παρούσα σύνθεση από το χορό του κ. Δημητρίου Νεραντζή, που ο Παναγιωτίδης θεωρούσε ως τον καλύτερο μαθητή του, κατά τη συναυλία μνήμης προς το δάσκαλό του που έδωσε στις 14-1-1991 στην αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός». Το μέλος παρατίθεται στην εκτέλεση αυτή.
Σημειωτέον πως ο κ. Νεραντζής έχει κάνει μία ελάχιστη διασκευή σε 2 αναλύσεις και έχει προσθέσει κάποιους χρόνους σε καταλήξεις, που δεν αλλοιώνουν όμως την αρχική σύνθεση, όπως βλέπουμε κι από την παράθεση. Ακόμη, παρατηρούμε πως η πρακτική του ισοκρατήματος του χορού του ακολουθεί πιστά τη συντηρητική γραμμή του Αθανασίου Παναγιωτίδη, κατά την οποία το ισοκράτημα παραμένει στη βάση του ήχου και μετακινείται μόνο σε επί μακρόν αλλαγές πενταχόρδου, εν προκειμένω κατεβαίνει μόνο στον κάτω Δι στις αντίστοιχες καταλήξεις. Επίσης, ακούγεται πιο σιγά από το μέλος ώστε να μην το καλύπτει και να αναδεικνύεται ο λόγος.
