Μια άγνωστη έντυπη παρτιτούρα χορωδίας του Αθανασίου Παναγιωτίδη

Δεν πέρασε πολύς καιρός που ο καλός μου φίλος Κώστας Πανουσάκης μου ζήτησε να συναντηθούμε για να μου δώσει κάτι. Όταν βρεθήκαμε, δεν πίστευα στα μάτια μου, μου δώρισε τεύχη από την πρώτη έκδοση του Δοξασταρίου του Πρίγγου. Όταν κάθισα να τα δω με την ησυχία μου, δοκίμασα δεύτερη έκπληξη, ακόμη πιο ανέλπιστη. Ένα εξώφυλλο περιέκλειε παχύτερο περιεχόμενο. Ήταν προφανές πως είχε δύο τεύχη μέσα. Το ένα ήταν οι σελίδες 17-32 του Δοξασταρίου. Το άλλο ήταν από το ίδιο τυπογραφείο, με αριθμημένες σελίδες 1-16, αλλά με τελείως άσχετο περιεχόμενο. Οι όμοιες διαστάσεις των φύλλων και η όμοια γραμματοσειρά είχαν μπερδέψει τον προκάτοχο των τευχών αυτών. Σε επόμενο τεύχος βρήκα και τη συνέχεια του πρώτου μέρους του παράξενου αυτού κειμένου, δηλαδή τις σελίδες 17-28.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Το φυλλάδιο περιλαμβάνει τα εξής μέλη:
- Εἰς πολλὰ ἔτη,    σελ. 1
- Χριστὸς γεννᾶται (Καταβασία)    σελ. 1
- Ἐπὶ τῶν ποταμῶν, Πολυέλεος Χουρμ. Χαρτοφύλακος    σελ. 2
- Πάντα χορηγεῖ    σελ. 4
- Χαίρετε λαοί    σελ. 5
- Ἔρραναν μῦρα    σελ.5
- Εἰς τὸ μνῆμα σὲ ἐπεζήτησεν    σελ. 6
- Ἑωθινὸν ΙΑ΄. Φανερῶν ἐαυτόν    σελ. 7
- Ψυχή μου, ψυχή μου    σελ. 9
- Ἑωθινὸν Ε΄. Ὦ τῶν σοφῶν σου    σελ. 10
- Ἤδη βάπτεται κάλαμος    σελ. 12
ΜΕΡΟΣ Βον
- Ἐρχόμενος ὁ Κύριος    σελ. 14
- Τί σοι προσενέγκωμεν Χριστέ
- Ἑωθινὸν Θ΄. Ὡς ἐπ΄ ἐσχάτων    σελ. 10
- Δοξολογία Ἰακώβου Πρωτοψάλτου, Ἦχος α΄ τετράφωνος    σελ. 19
- Τὸ ἀληθινὸν φῶς    σελ. 21
- Τὸν νυμφῶνα σου βλέπω    σελ. 22
- Ὅτε ἡ ἁμαρτωλός    σελ. 23
- Τροπάριον τῆς Κασσιανῆς, Κ. Πρίγγου    σελ. 24
Η 28η σελίδα αποτελεί οπισθόφυλλο και αναφέρει μόνο το τυπογραφείο του Χρήστου Νικολαΐδου, όπου τυπώθηκαν και τα άλλα δύο γνωστά έργα του Παναγιωτίδη.

ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ
Από τα μέλη συμπέρανα πως πρόκειται για πάρτα χορωδίας. Δυστυχώς, δεν υπάρχει προμετωπίδα για να ξέρουμε με σιγουριά περί τίνος πρόκειται. Από την ύλη και τις μουσικές θέσεις ταυτοποίησα τον χοράρχη, που δεν είναι άλλος από τον μέγιστο Αθανάσιο Παναγιωτίδη. Δεν ήταν, όμως, η Βυζαντινή Συμφωνία του 1955, της οποίας η πάρτα είναι γνωστή.
Τα κοινά μέλη με τη Βυζαντινή Συμφωνία είναι πολλά: «Πάντα χορηγεί», «Χαίρετε λαοί», «Εἰς τὀ μνῆμα σὲ ἐπεζήτησεν», «Ψυχή μου, ψυχή μου», «Ἤδη βάπτεται κάλαμος», «Ἐρχόμενος ὁ Κύριος», «Τί σοι προσενέγκωμεν Χριστέ», «Τὸ ἀληθινὸν φῶς», «Ὄτε ἡ ἁμαρτωλός».
Πλην της ταύτισης των μελών, που μαρτυρούν κορμό ρεπερτορίου της ίδιας χορωδίας, υπάρχει και ομοιότητα στις θέσεις. Και μόνο «Τὸ ἀληθινὸν φῶς» να ήταν κοινό, αρκούσε για να προδώσει τον χοράρχη, είναι πολύ χαρακτηριστικό. Η ορθογραφία, όμως, διαφέρει αρκετά. Στη Βυζαντινή Συμφωνία είναι αναλυτικότερη και με την προσθήκη αναπνοών, απόδειξη ότι αποτελεί μεταγενέστερη επεξεργασία.

ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ
Όπως έγραψα και παραπάνω, δεν υπάρχει προμετωπίδα, οπότε δε μπορούμε να εντοπίσουμε με ακρίβεια το έτος που δόθηκε η συναυλία. Έχει, όμως, σημασία να γίνει μια χρονολογική προσέγγιση στο πότε τυπώθηκε η πάρτα αυτή. Για το σκοπό αυτό μίλησα αρχικά με τον κ. Αστέριο Δεβρελή, που απετέλεσε την γραφίδα του Αθανασίου Παναγιωτίδη από το 1953 κ.ε. και που επιμελήθηκε την πάρτα της Βυζαντινής Συμφωνίας και το Επίτομον Αναστασιματάριον (1955). Στο τηλέφωνο ήταν κατηγορηματικός ότι δεν τύπωσε εκείνος άλλη πάρτα με τον Παναγιωτίδη και μου ζήτησε να τη δει. Με το που του την έδειξα, πριν ακόμη την ξεφυλλίσει, μου λέει: «Α, αυτό το ξέρω! Υπήρχε στο Σωματείο (σσ: ήταν κάποτε υπεύθυνος να ανοίγει τα γραφεία του Σωματείου). Το βρήκα εκεί. Ήταν ήδη διαλυμένο. Έγινε σίγουρα πριν γνωρίσω εγώ τον Παναγιωτίδη, δηλαδή πριν το 1953. Και γεννάται το ερώτημα· ποιος να του την κατέγραψε»; Ιδού η απορία...
Αναζητώντας περαιτέρω στοιχεία, εντόπισα χειρόγραφα παλαιών Θεσσαλονικέων με αντιγραφές μεμονωμένων μελών από την πάρτα αυτή χρονολογημένες από το 1952 - άρα μάλλον είχε ήδη τυπωθεί. Ψάχνοντας πληροφορίες για τη συναυλιακή δράση του Παναγιωτίδη, βρήκα την παρακάτω γενικότερη αναφορά του Παναγιώτη Αντωνέλλη στο έργο του «Η Βυζαντινή Εκκλησιαστική Μουσική», Αθήναι 1956:
«Ὁ ἐκλεκτός οὗτος καλλιτέχνης τῆς βυζαντινῆς μελῳδίας διηύθυνεν ἐπανειλημμένως πολυμελεῖς χορῳδίας ἐκκλησιαστικῆς μουσικῆς μετ' ἐξαιρετικῆς ἐπιτυχίας, τόσον ἐν Θεσ/κῃ ὅσον καὶ ἐν Ἀθήναις».
Επόμενος σταθμός στην αναζήτηση ήταν ο φίλος και πρ. πρόεδρος του Σωματείου Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης «Ιωάννης ο Δαμασκηνός» κ. Παναγιώτης Χοβαρδάς, που εκπονεί διδακτορικό σχετικό με την ψαλτική ιστορία της Θεσσαλονίκης. Μου ανέφερε πως βρήκε αναφορές για δύο συναυλίες του Παναγιωτίδη, τον Σεπτέμβριο του 1952 και τον Μάρτιο του 1953, οι οποίες όμως δεν έγιναν με το Σωματείο, καθώς ο Παναγιωτίδης ήταν σε διάσταση μ'αυτό και απείχε από τις εκδηλώσεις του από τον Μάρτιο του 1949 ως το 1955. Έψαξα όσο μπόρεσα, δυστυχώς δεν βρήκα κάποια πληροφορία στον τύπο της εποχής. Δεν έχω πλέον και τη χρονική άνεση να επισκεφτώ βιβλιοθήκες. Πάντως, αν χρονολογείται όντως στο διάστημα αυτό, το πιθανότερο είναι να πρόκειται για συναυλία του προσωπικού χορού του Παναγιωτίδη και όχι του Σωματείου.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ
- Το πιο αξιόλογο στοιχείο της πάρτας είναι, κατά τη γνώμη μου, η καταχώριση του αργοσυντόμου Τροπαρίου της Κασσιανής του Πρίγγου. Αν σκεφτούμε πως το μέλος τυπώθηκε το έτος 1953 στο 4ο τεύχος της Μεγάλης Εβδομάδας του, το πιθανότερο είναι πως η πρώτη έντυπη μορφή του μέλος είναι στην πάρτα αυτή. Μάλιστα, η ορθογραφία του ταυτίζεται με χειρόγραφο του Ψύχα του 1952 και ενδεχομένως να πρόκειται για την πρώτη μορφή του έργου.
- Το ίδιο συμβαίνει και για το «Ἤδη βάπτεται κάλαμος» του Ιακώβου Ναυπλιώτου, που εξέδωσε και ο ίδιος ο Πρίγγος. Όπως παρατήρησε ο φίλος Δημήτρης Σκρέκας, υπάρχουν λεπτομέρειες που δείχνουν πως η γνωστή ηχογράφηση του μέλους από τους Αθανάσιο Παναγιωτίδη, Αθανάσιο Καραμάνη, Χαρίλαο Ταλιαδώρο και Χρύσανθο Θεοδοσόπουλο γίνεται μέσα από την πάρτα αυτή.
- Το «Ὡς ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων» βρέθηκε σε αντίγραφα θιασωτών του Πρίγγου αποδιδόμενο στον Άρχοντα, χωρίς βέβαια αυτό να αποκλείει την καταγραφή ή διασκευή θέσεών του. Ρώτησα επ' αυτού τον Δεβρελή και, αφού μελέτησε το μέλος, μου είπε πως η θέση «χαρᾶς τοὺς Μαθητάς» που ανεβαίνει στον άνω Δι' ήταν ξεκάθαρα του Πρίγγου, ο Παναγιωτίδης δεν την συνήθιζε, ούτε την έβαλε στο Αναστασιματάριό του (αυτό δε σημαίνει ότι δεν την παρουσίασε χορωδιακά).
- Σχετικά με το αργό «Χριστὸς γεννᾶται», διασταυρώνεται πληροφορία που μου είχε πει στο παρελθόν ο κ. Δεβρελής πως ο Παναγιωτίδης δεν το έλεγε ποτέ όπως το παρουσίασε στη γνωστή χορωδιακή ηχογράφηση του 1963 στην ΕΡΑ, δηλαδή με χαμηλές θέσεις. Και στον Ναό, και στις ραδιοφωνικές χορωδίες στην Θεσσαλονίκη, και στη συναυλία αυτή όπως αποδεικνύεται, μεταχειριζόταν την ψηλή θέση στο «ἐξ οὐρανῶν». Μάλιστα, με το που του έδειξα το φυλλάδιο, άρχισε να το ψάλλει και μου είπε με χαρά πως έτσι το έλεγαν πάντα.

https://drive.google.com/file/d/1X23mnCRw2YNqFGzxa7EsxtOvUhJGj1SR/view?usp=sharing

Βυζαντινή Συμφωνία (Βασιλικό Θέατρο Θεσσαλονίκης - 15 Ιουνίου 1955)

ΟΙ ΠΑΡΤΙΤΟΥΡΕΣ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ

(ψηφιοποίηση: Ιωάννης Μπουλμπουτζής)

ΟΙ ΑΝΑΓΓΕΛΙΕΣ ΤΗΣ ΣΥΜΦΩΝΙΑΣ

ΣΤΟΝ ΑΠΟΗΧΟ ΤΗΣ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ 

ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΚΑΙ ΧΟΡΑΡΧΟΥ

ΗΧΗΤΙΚΑ ΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΥΜΦΩΝΙΑ

 

 

Αστέριος Δεβρελής - «Κύριε, το παράλυτον», Αθ. Παναγιωτίδη

Κατά την προτροπή του κ. Αστερίου Δεβρελή, αναρτάται το Δοξαστικό της Κυριακής του Παραλύτου «Κύριε τον παράλυτον» με τη φωνή του.

Το μέλος, το οποίο ψάλλει εκ στήθους και γι' αυτό διαφέρει σε κάποιες λεπτομέρειες, είναι αυτό που κατέγραψε από τον Αθανάσιου Παναγιωτίδη στις 25-5-1956 προκειμένου να το ψάλλουν εν χορώ σε ραδιοφωνική εκπομπή, όπως έκαναν κάθε Κυριακή τα χρόνια εκείνα.

Η βάση του μέλους είναι η μελοποίηση του Κωνσταντίνου Πρίγγου.

Λόγω του ότι η φωτοτυπία του χειρογράφου δεν ήταν καθαρή, αλλά και κάποια σημεία έχρειζαν περαιτέρω επεξεργασίας*, το παρατιθέμενο κείμενο αποτελεί δακτυλογράφηση του αγαπητού φίλου Βασιλείου Μαυραγκάνου, τον οποίο και ευχαριστώ πολύ!

*Συγκεκριμένα, κάποιες συντομότερες χρονικές αγωγές παρασημαίνονταν πρόχειρα με αγκύλη πάνω από το μέλος, κάτι στο οποίο ο χορός ήταν εξοικειωμένος. Αυτές αντικαταστάθηκαν με γοργό ή με ταχύτερη χρονική αγωγή, ανάλογα με την περίπτωση. Ο ίδιος ο κ. Δεβρελής μου είπε να διορθώσω αυτά τα σημεία ώστε να είναι σωστό το κείμενο.

«Ψυχή μου, ψυχή μου» - Χορός Αθανασίου Παναγιωτίδη

Πρόκειται για το Κοντάκιο του Μεγάλου Κανόνος «Ψυχή μου, ψυχή μου» σε ήχο πλ. β' και μέλος αργό ειρμολογικό, όπως εκτελέστηκε στη Βυζαντινή Συμφωνία που έδωσε ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης στο Βασιλικό Θέατρο Θεσσαλονίκης στα 1955 με 40μελή χορό του Σωματείου Ιεροψαλτών Θεσσαλονίκης «Άγ. Ιωάννης ο Δαμασκηνός». Τα μουσικά κείμενα της εκδηλώσεως, τα οποία είχε καταγράψει ο κ. Αστέριος Δεβρελής, κυκλοφόρησαν σε έντυπο. Από εκεί παρατίθεται και το μουσικό κείμενο.

Δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη η λιτότητα του ισοκρατήματος, που παραμένει στο Δι ακόμη και όταν το μέλος κάνει καταλήξεις στο Βου. Ακόμη, η απαράμιλλη ομοιογένεια των 40 μελών του χορού, όπου υπάρχει απόλυτη ταύτιση μέχρι και στις μικρολεπτομέρειες των αναλύσεων των σημαδοφώνων, δείγμα της τελειομανίας του χοράρχου!

Αστέριος Δεβρελής - Χερουβικόν, Ήχ. δ', κατ' απαγγελίαν Αθ. Παναγιωτίδη

Πρόκειται για Χερουβικό που εγράφη κατ' απαγγελίαν του πρωτοψάλτου Αθανασίου Παναγιωτίδη από το μαθητή του Αστέριο Δεβρελή, ο οποίος και το ψάλλει στο βίντεο. Το χειρόγραφο κείμενο ανέβηκε από το Σύλλογο Ιεροψαλτών Χαλκιδικής στο σύνδεσμο αυτό, ενώ ανέβηκε και δακτυλογραφημένο στην ίδια ιστοσελίδα εδώ. Το ηχητικό αναρτήθηκε στο forum Ψαλτολόγιον εδώ.

Σχετικά με την πατρότητα του Χερουβικού, προβληματίστηκα αρκετά. Ο λόγος είναι ότι, καίτοι αποδίδεται στον Παναγιωτίδη, όλες οι θέσεις απαντώνται ατόφιες, και μάλιστα με την ίδια ορθογραφία, στα δύο Χερουβικά του δ' ήχου που εξέδωσε το 1955, δηλαδή ένα χρόνο νωρίτερα, ο Αθανάσιος Καραμάνης στη Λειτουργία του. Ρώτησα σχετικά τον κ. Δεβρελή και μου είπε ότι είναι μέλος του Κωνσταντίνου Πρίγγου, οι θέσεις είναι καθαρά δικές του (η αλήθεια είναι ότι οι περισσότερες απαντώνται παραλλαγμένες σε Χερουβικά του), αν και ο κ. Δεβρελής το κατέγραψε καθ' υπαγόρευσιν του Παναγιωτίδη, ήταν κατηγορηματικός σ' αυτό. Το ότι επρόκειτο για μέλος του Πρίγγου, το ανακάλυψε αργότερα. Ειδικά ο ζυγός και τα τρίσημα στο «μέριμναν», είναι καθαρά θέσεις Πρίγγου. Μάλιστα, έδωσα στο δάσκαλο ένα αντίγραφο του χειρογράφου (εκείνος δεν το είχε) και προσέθεσε ως υπότιτλο το όνομα του Πρίγγου και δίπλα στο όνομα του Παναγιωτίδη τη λέξη «απαγγελία».

Το πρωτότυπο ηχητικό το είχα στην ποιότητα που το ανήρτησα στο Ψαλτολόγιον. Για την παρούσα ανάρτηση, αφαίρεσα ελαφρώς το φύσημα και το βόμβο και το έδωσα σε ένα φίλο ψάλτη και ηχολήπτη να προσθέσει βάθος και ισοκρατήματα. Τον ευχαριστώ θερμότατα, το αποτέλεσμα προσωπικά με ικανοποιεί πλήρως!

Ὁ Παναγιωτίδης στην Ἀργολίδα

     Το παρακάτω κείμενο ανήκει στον κ. Αστέριο Δεβρελή, μαθητή του Αθανασίου Παναγιωτίδη, ο οποίος μου ζήτησε να αναρτηθεί στο Διαδίκτυο. Είναι συμπληρωματικό ως προς το βιβλίο του κ. Δεβρελή «Μορφές» (2015), όπου βιογραφείται λεπτομερώς ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης. Αναρτάται ως δηλωτικό της μαεστρίας του Παναγιωτίδη να προσαρμόζει το ύφος από ψάλσιμό του ανάλογα με το είδος της Ακολουθίας σε κατανυκτικό, ικετευτικό, δοξολογικό κλπ ώστε να δημιουργεί με περισσή επιτυχία την προσήκουσα ατμόσφαιρα.

Ὁ Παναγιωτίδης στην Ἀργολίδα

(ὑπὸ Ἀστερίου Δεβρελῆ)

    Κάλεσαν τὸν Παναγιωτίδη νὰ ψάλῃ στὴν Ἀργολίδα.
    Στὸν Ἑσπερινὸ «κελάηδησε τὸ ἀηδόνι μερακλήδικα», ἔψαλε καὶ ὅλους τοὺς στίχους τοῦ «Θεοτόκε Παρθένε» τοῦ Μπερεκέτου ἀπ' ἔξω, μὲ μία ἀναπνοή.
    Ἔμειναν ὅλοι ἐμβρόντητοι καὶ κατενθουσιασμένοι ἀπὸ τὸ ὡραῖο, γλυκύφθογγο καὶ πρωτάκουστο ψάλσιμό του.
    Μετὰ, στὸ δεῖπνο μὲ τὰ λουκούλλεια ἐδέσματα, οἱ παρευρισκόμενοι ψάλτες καὶ φιλόμουσοι τῆς περιοχῆς τὸν παρακάλεσαν καὶ τοὺς ἔψαλε καὶ διάφορα ἄλλα μαθήματα.
    Τὸ πρωΐ, μὲ τὸ πρῶτο χτύπημα τῆς καμπάνας ἔμπαινε ὁ Παναγιωτίδης στὸ Ναό. Ἔμεινε κατάπληκτος! Ὁ Ναὸς ἦταν κατάμεστος ἀπὸ κόσμο, μαυροφορεμένες γυναίκες καὶ ἄνδρες καὶ κρατοῦσαν γενικὰ τρία κεράκια!
    Ὁ ἐπίτροπος προσπάθησε μὲ δυσκολία νὰ κάνῃ χῶρο γιὰ νὰ περάσῃ καὶ νὰ φθάσῃ στὸ Ἀναλόγιο ὁ Παναγιωτίδης.
    Στὸ κέντρον τοῦ Ναοῦ ὑπῆρχε ἕνα μεγάλο μνημόσυνο μὲ τὴν φωτογραφία δίπλα ἑνὸς νεαροῦ.
    Κατάλαβε ὁ Παναγιωτίδης καὶ ἔβαλε σὲ ἐνεργεια ὅλα τὰ ἐγκεφαλικά του μέσα καὶ ἄρχισε νὰ ψάλλῃ ἁπαλὰ καὶ σύντομα.
    Κυριάρχησε τὸ πένθιμον καὶ κατανυκτικὸν ὕφος, ὡς ἐπιβάλετο...
    Στὸ τέλος ἔψαλε καὶ τὸ «Κοινωνικὸν» καὶ ἀμέσως μετὰ ἄρχισε νὰ ψάλλῃ τὸν «Ἄμωμον» ὅλον.
    Στὸ «Αἰωνία ἡ μνήμη» εἰς ἦχον πλ. α' καὶ α' (παθητικόν), στὸ πρόσωπο ὅλων κύλισε ἕνα δάκρυ γιὰ τὸν ἄδικο χαμὸ τοῦ παλληκαριοῦ.
    Τὰ ἔψαλλε χαμηλόφωνα μὲ τὴν προσήκουσα ἐμμελῆ ἀπαγγελία καὶ προφορὰ ὥστε νὰ ἀκούγονται εὐκρινῶς ἀκόμη καὶ τὰ βαθειὰ νοήματα τῶν Τροπαρίων τῆς Ἀκολουθίας.
    Ὅλα ἀπ' ἔξω, ἀκόμη καὶ τὸν «Ἀπόστολον», μὲ σώφρονα φωνὴν καὶ πένθιμον βλέμμα, ἐστραμμένον πρὸς τὸ Ἐκκλησίασμα, με μοναδικὸν σκοπὸν να τοὺς συγκινήσῃ ὅλους...
    Στὸ τέλος ὁ Παναγιωτίδης συλλυπήθηκε διὰ θερμῆς χειραψίας τοὺς γονεῖς τοῦ παιδιοῦ λέγοντάς τους ὅτι «ἐγὼ ἐκανα ὅ,τι ἦτο δυνατὸν γιὰ τὴν μνήμη τοῦ ἀδικοχαμένου γιοῦ σας γιὰ νὰ ἀναπαυθῇ ἡ ψυχή του ἐκεὶ ποὺ βρίσκεται, στὴν χορεία - συντροφιὰ τῶν Ἀγγέλων, καὶ σὲ σᾶς νὰ δώσω τὴν παρηγορίαν καὶ νὰ ἁπαλύνω τὸν μεγάλον πόνον σας γιὰ τὸν ἀδόκητον χαμὸν τοῦ ἀγαπημένου γιοῦ σας. Εὔχομαι νὰ εἶναι ἐλαφρό τὸ χῶμα ποὺ τὸν σκεπάζει»!
    Δίπλα στοὺς γονεῖς ἦταν ὁ λογιστὴς τῆς ἐπιχειρήσεως. Συγκινημένος ὁ πατέρας, ἔδωσε ἐντολὴν νὰ διπλασιασθῇ ἡ ἀμοιβὴ τοῦ Παναγιωτίδη γιὰ τὸ κατανυκτικὸ ψάλσιμό του καὶ γιὰ τὰ παρήγορα λόγια ποὺ τοῦ εἶπε. (Ὁ Παναγιωτίδης δὲν ἦταν μόνον γλυκύφθογγος Πρωτοψάλτης ἀλλὰ καὶ λογιώτατος ὁμιλητής).
    Σημειωτέον ὅτι οἱ ἐπίτροποι ποὺ κάλεσαν τὸν Παναγιωτίδη νὰ ψάλῃ, ἐπιμελῶς τοῦ ἀπέκρυψαν ὅτι τὸ πρωΐ εἰς τὴν Λειτουργίαν θὰ ἔψαλλε στὸ Μνημόσυνο διότι ἤθελαν νὰ τοὺς ψάλῃ ἀνεπηρέαστος πανηγυρικά καὶ μερακλήδικα στὸν Ἑσπερινὸ καὶ νὰ εὐχαριστηθοῦν, οὕτῳ καὶ ἐγένετο!!!

Αὑτὸς ἦταν ὁ Παναγιωτίδης: Μοναδικός -Ἀνεπανάληπτος.

Οἱ συνήθειες τοῦ Παναγιωτίδη

     Το παρακάτω κείμενο ανήκει στον κ. Αστέριο Δεβρελή, μαθητή του Αθανασίου Παναγιωτίδη, ο οποίος μου ζήτησε να αναρτηθεί στο Διαδίκτυο. Είναι συμπληρωματικό ως προς το βιβλίο του κ. Δεβρελή «Μορφές» (2015), όπου βιογραφείται λεπτομερώς ο Αθανάσιος Παναγιωτίδης. Μια μικρή παρατήρηση δική μου είναι ότι ο Παναγιωτίδης δε μαθήτευσε στη Μεγάλη του Γένους Σχολή αλλά στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, όπως λέει και ο ίδιος σε συνέντευξή του. Το κείμενο αναρτάται όχι ως μομφή προς τους άλλους διδασκάλους, άλλωστε ο κ. Δεβρελής αφαίρεσε τα ονόματά τους πριν μου το δώσει για να το αναρτήσω, αλλά εις απάντησιν αυτών που ακόμη και σήμερα μέμφονται τον Παναγιωτίδη ως αγράμματο και μη μουσικώς κατηρτισμένο.

Μπουλμπουτζής Ιωάννης

 Οἱ συνήθειες τοῦ Παναγιωτίδη

(Πρὸς ἀποκατάστασιν τῆς ἀληθείας)

    Ὁ Παναγιωτίδης ἦταν δεινὸς σκακιστής, ταβλαδόρος καὶ πρεφαδόρος. Καθημερινὰ σύχναζε στὴ λέσχη ὅπου ἐκεῖ τὸν εὕρισκαν στὸ τηλέφωνο οἱ ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα φιλόμουσοι καὶ τὸν καλοῦσαν νὰ ψάλλῃ στὶς διάφορες Πανηγύρεις.
    Σημειωτέον ὅτι τὰ τηλέφωνα στὴ Θεσσαλονίκη τότε ἦταν σπάνια.
    Περνοῦσε εὐχάριστα τὶς ὧρες του παρακολουθῶντας τὰ διάφορα παιχνίδια καὶ ἔκανε ὑποδείξεις στοὺς νέους παίκτες. Ὁ ἴδιος δὲν ἔπαιζε διότι δὲν διέθετε χρήματα. Τὰ οἰκονομικὰ τῆς οἰκογενείας του τὰ διαχειριζόταν ἡ σύζυγός του Αἰκατερίνα - διὰ εὐνοήτους λόγους - καὶ κάθε πρωΐ τοῦ ἔδιδε τὸ χαρτζιλίκι του γιὰ τὰ ἀτομικά του ἔξοδα.
    Ὅμως ὡρισμένες φορὲς ἔπαιζε γιὰ λογαριασμὸν ἄλλων ποὺ τὸν ἐμπιστεύονταν, ὡς δεινὸς παίκτης ποὺ ἦταν.
    Μὲ τοὺς ψάλτες, μαθητὲς καὶ φιλομούσους ἐρχόταν σὲ ἐπαφὴ μόνον στὶς Ἐκκλησίες ποὺ τὸν καλοῦσαν καὶ ἔψαλλε.
    Ἀντιθέτως, οἱ ἄλλοι μουσικοδιδάσκαλοι τῆς ἐποχῆς εἶχαν συνεργασία καὶ δίδασκαν στὰ φροντιστήρια καὶ ἔκαναν καὶ ἰδιωτικὰ μαθήματα μουσικῆς σὲ μαθητὰς καὶ ἔτσι εἶχαν καθημερινὴ ἐπαφὴ μὲ τοὺς καθηγητὰς καὶ ψάλτας. Ἀπὸ ζήλεια καὶ φόβο καθημερινὰ τὸν κατηγοροῦσαν καὶ ἔλεγαν στοὺς μαθητές τους ὅτι ὁ Παναγιωτίδης δὲν ξέρει νὰ ψάλλῃ, νὰ διαβάζῃ καὶ νὰ γράφῃ μουσική!
    Ἡ ἀπάντησις τοῦ Παναγιωτίδη πρὸς τοὺς κατηγόρους του, τοὺς ζηλόφθονες καὶ ἀγνώμονες, τοὺς πολλαπλῶς εὐεργετηθέντες ἀπὸ τοῦ ἰδίου, ἦταν:

• «Οὐδεὶς ἀσφαλέστερος ἐχθρὸς τοῦ εὐεργετηθέντος»
• Ὦ τῆς μωρίας αὐτῶν... μαζὶ μὲ τὸ μπόι τους μετροῦσαν καὶ τὴν σκιάν τους... ὑπερόπτες.

    Ἔλεγαν οἱ ψάλτες καὶ οἱ φιλόμουσοι γιὰ τὸν Παναγιωτίδη ποὺ τὸν ἄκουγαν ἀριστερὰ στὸν Πρίγγο στὴν Ὑπαπαντὴ καὶ στὶς Πανηγύρεις ποὺ ἔψαλλε, ὅτι ὅλους αὐτοὺς τοὺς ὑπερόπτες ποὺ τὸν κατηγοροῦν ψευδῶς τοὺς ἔχει ὅλους μέσα στὸ «τσεπάκι του» καὶ ὅτι, ἐὰν, εἶχε περισσότερη καθημερινὴ ἐπαφὴ μὲ τοὺς ψάλτες καὶ μαθητές, αὐτοὶ ποὺ τὸν κατηγοροῦσαν νυχθημερὸν θὰ ἀναγκάζονταν νὰ κάνουν ἄλλες δουλειὲς γιὰ νὰ ἐπιζήσουν...
    Ὁ Παναγιωτίδης ἦταν ὁ Πατριάρχης τῆς Βυζαντινῆς Μουσικῆς.
    Γεννήθηκε καὶ ἀνετράφη μέσα στὸ Πατριαρχεῖο, ὡς σπουδαστὴς στὴ Μεγάλη τοῦ Γένους Σχολὴ καὶ εἶχε Δάσκαλο τὸν Γ. Πρωγάκη καὶ τὸν Ἰάκωβο Ναυπλιώτη καὶ ἐπὶ 9 συνεχῆ ἔτη (9 - 18 ἐτῶν) ἦταν στὸ ἀναλόγιο τοῦ Πατριαρχικοῦ Ναοῦ.
    Ὁ Παναγιωτίδης μαζὶ μὲ τὸν Πρίγγο ἔφεραν τὸ «Πατριαρχικὸν ὕφος» στὴ Θεσσαλονίκη μας.
    Ὠφείλομεν ἐσαεὶ τιμὴ καὶ εὐγνωμοσύνη στοὺς ἀείμνηστους Αὐτοὺς Διδασκάλους Πρίγγο καὶ Παναγιωτίδη γιὰ ὅλα τὰ καλὰ καὶ ὠφέλιμα ποὺ προσέφεραν στὴν Μουσικὴ καὶ στὴν Κοινωνίαν μας.

αἰωνία Αὐτῶν ἡ μνήμη

Ὁ Γράφων
Ἀστέριος Δεβρελῆς
τουπίκλην Γαλατισταῖος

Θεσσαλονίκη
Πάσχα 2011